Từ hợp tác học thuật đến liên minh công nghiệp bán dẫn
Hợp tác bán dẫn Việt Nhật là tiến trình hai nước cùng phát triển nhân lực, nghiên cứu phát triển bán dẫn và chuyển giao công nghệ để xây dựng năng lực cạnh tranh, tự chủ công nghệ và chuỗi giá trị công nghiệp bán dẫn Việt Nam gắn với khu vực và thế giới, thông qua đào tạo, phòng thí nghiệm, doanh nghiệp và các chương trình nghiên cứu chung có định hướng dài hạn. Quan hệ này đang bước qua một ngưỡng mới: từ giao lưu chuyên gia mang tính học thuật sang cấu trúc liên minh công nghiệp và khoa học công nghệ. Hội thảo Bán dẫn Việt Nam – Nhật Bản lần thứ 2 diễn ra trong hai ngày 20-21/9 tại Hà Nội, quy tụ cơ quan quản lý, trường đại học, viện nghiên cứu, chuyên gia và doanh nghiệp hai nước, cho thấy bán dẫn đã trở thành trục ưu tiên trong hợp tác song phương chứ không còn là một chủ đề phụ trong đối thoại khoa học.
Đào tạo 50.000 nhân lực: tham vọng và áp lực cạnh tranh
Trọng tâm rõ ràng nhất của hợp tác bán dẫn Việt Nhật hiện nay là đào tạo nhân lực bán dẫn ở quy mô chưa từng có. Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực bán dẫn trình độ đại học trở lên, trong đó 15.000 người cho thiết kế và 35.000 người cho sản xuất, đóng gói, kiểm thử. Đây không chỉ là con số ấn tượng mà là lời tuyên bố bước vào cuộc cạnh tranh chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc định hướng gắn chặt đào tạo với doanh nghiệp, phòng thí nghiệm và các bài toán thực tế cho thấy Việt Nam không muốn tạo ra "kỹ sư trên giấy" mà hướng tới lực lượng có thể tham gia ngay vào dây chuyền R&D và sản xuất. Ở góc độ Nhật Bản, sự dịch chuyển này mở ra cơ hội xây dựng mạng lưới nhân lực có hiểu biết song ngữ công nghệ – văn hóa, một lợi thế khó sao chép đối với các đối thủ trong khu vực.
Nghiên cứu chung và công nghệ mới: từ phòng thí nghiệm đến sản phẩm
Nếu như giai đoạn đầu hợp tác chủ yếu dừng ở giao lưu học thuật, thì nay nghiên cứu phát triển bán dẫn đã trở thành trụ cột liên kết. Việt Nam ưu tiên nghiên cứu chip chuyên dụng cho trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, viễn thông, an ninh mạng, y tế, năng lượng và ô tô, đồng thời nâng cao năng lực thiết kế hệ thống, đóng gói và kiểm thử – những khâu mang lại giá trị cao trong chuỗi bán dẫn. Ở phía Nhật Bản, các nhà khoa học giới thiệu những hướng công nghệ thế hệ tiếp theo: nền tảng Agile-X rút ngắn quá trình từ thiết kế đến chế tạo thử chip xuống khoảng 30 phút trong điều kiện tối ưu, tạo điều kiện để người học trực tiếp tham gia thiết kế và kiểm nghiệm sản phẩm. Tiềm năng của các chất bán dẫn hợp chất như GaN cho quang điện tử và điện tử công suất cũng mở ra cơ hội để Việt Nam bước vào các phân khúc công nghệ cao chứ không chỉ dừng ở khâu gia công.
Liên kết đại học – doanh nghiệp: nền móng cho chuyển giao công nghệ
Một điểm khác biệt quan trọng của giai đoạn hợp tác mới là sự nhấn mạnh vai trò của các thiết chế trung gian: đại học, viện nghiên cứu và trường liên kết song phương. Đại học Quốc gia Hà Nội coi bán dẫn là lĩnh vực công nghệ chiến lược, phát triển Trung tâm Quốc gia Hỗ trợ Thiết kế, Chế tạo và Kiểm thử Vi mạch tích hợp như nền tảng dùng chung cho đào tạo, nghiên cứu, phát triển công nghệ và hợp tác doanh nghiệp. Trong hệ sinh thái này, Trường Đại học Việt Nhật được kỳ vọng trở thành đầu mối kết nối Việt Nam – Nhật Bản về đào tạo và nghiên cứu bán dẫn, mở rộng hợp tác giữa trường đại học, viện nghiên cứu, chuyên gia và doanh nghiệp hai nước. Khi đào tạo gắn liền với phòng thí nghiệm và doanh nghiệp, chuyển giao công nghệ không còn là quá trình một chiều mà trở thành chuỗi tương tác: doanh nghiệp đồng thiết kế chương trình, phòng thí nghiệm đồng phát triển giải pháp, còn giảng viên – nghiên cứu viên vừa là người dạy vừa là đồng sáng lập tri thức mới.
Hướng tới tự chủ công nghệ và tham gia sâu chuỗi giá trị
Thông điệp nhất quán từ phía Việt Nam là bán dẫn gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh, tự chủ công nghệ và an ninh quốc gia, vì vậy phát triển năng lực trong nước phải song hành với mở rộng hợp tác quốc tế. Đề nghị thúc đẩy hợp tác dài hạn về đào tạo, nghiên cứu chung, xây dựng phòng thí nghiệm, chuyển giao công nghệ và đầu tư chất lượng cao cho thấy Việt Nam không muốn đứng ở vị trí gia công đơn thuần mà hướng tới tham gia sâu hơn vào thiết kế, kiểm thử và phát triển sản phẩm. Tiêu chí hiệu quả được đặt rất rõ: nhân lực phải được đào tạo, công nghệ phải được chuyển giao và sản phẩm phải được thương mại hóa. Nếu những cam kết tại hội thảo được hiện thực hóa bằng dự án cụ thể, hợp tác bán dẫn Việt Nhật sẽ trở thành một động lực tăng trưởng mới cho khoa học công nghệ, góp phần đưa công nghiệp bán dẫn Việt Nam ra khỏi vùng phụ thuộc và tiến gần hơn tới vị thế mắt xích đáng kể trong chuỗi giá trị khu vực.
