Từ tư duy di sản đến mô hình phát triển du lịch bền vững Ninh Bình
Du lịch bền vững Ninh Bình là mô hình phát triển kinh tế dựa trên việc coi di sản văn hóa, thiên nhiên là nền tảng, coi văn hóa là động lực nội sinh và đặt người dân địa phương vào vị trí chủ thể tham gia, qua đó vừa tạo doanh thu du lịch tăng trưởng, vừa bảo tồn hệ sinh thái và bản sắc, tạo lợi thế cạnh tranh lâu dài trên bản đồ khu vực. Điểm đáng nói ở Ninh Bình là lãnh đạo tỉnh dám xác định du lịch và công nghiệp văn hóa là cụm ngành kinh tế mũi nhọn trong nghị quyết đảng bộ, chứ không xem di sản như gánh nặng bảo tồn thuần túy. Cách nghĩ mới dẫn đến cách làm mới: từ khai thác tài nguyên sang kiến tạo sản phẩm, từ “trưng bày” di sản sang biến di sản thành dòng chảy sống trong đời sống và chuỗi giá trị kinh tế. Chính chọn lựa mô hình di sản làm nền tảng, văn hóa làm động lực, người dân làm chủ thể đã đặt Ninh Bình vào nhóm điểm đến có chiến lược rõ ràng về du lịch bền vững, thay vì chạy theo cuộc đua tăng trưởng bằng mọi giá.
Di sản văn hóa du lịch: vốn liếng khổng lồ được "đánh thức" bài bản
Ở Ninh Bình, di sản văn hóa du lịch không còn là danh sách xếp hạng khô cứng mà đã trở thành vốn liếng được quản trị như một hệ sinh thái. Toàn tỉnh hiện có 5.071 di tích được kiểm kê, trong đó 1.106 di tích đã được xếp hạng, gồm 1 di sản thế giới, 8 di tích quốc gia đặc biệt, 264 di tích quốc gia và 834 di tích cấp tỉnh. Con số này cho thấy nếu chỉ dừng ở bảo tồn thì sẽ lãng phí khổng lồ, còn nếu khai thác thiếu kiểm soát thì sẽ phá hỏng nguồn lực dài hạn. Tỉnh lựa chọn con đường khó: vừa gìn giữ "hồn" di sản, vừa nâng tầm giá trị văn hóa thông qua lễ hội, ẩm thực, nghệ thuật dân gian và thực hành tín ngưỡng. Khi lễ hội Hoa Lư, Tràng An, Đền Trần, chùa Bái Đính được tổ chức theo hướng văn minh, gắn với quảng bá sản phẩm OCOP, di sản không chỉ phục vụ tín ngưỡng mà trở thành một phần của chuỗi trải nghiệm có giá trị kinh tế và truyền thông. Thay vì biến không gian di sản thành sân khấu thương mại ngắn hạn, Ninh Bình quyết giữ chiều sâu văn hóa làm lợi thế phân biệt với các điểm đến trong khu vực.
Phát triển du lịch cộng đồng: người dân bước lên vị trí chủ thể
Nếu chỉ có di sản mà thiếu cộng đồng, du lịch bền vững Ninh Bình sẽ khó tồn tại lâu dài. Điểm khác biệt của tỉnh là dứt khoát đưa người dân vào vị trí chủ thể trong phát triển du lịch cộng đồng. Từ kho tàng xẩm, chèo, ca trù đến nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân, thêu ren Văn Lâm, gốm Bồ Bát, dược liệu Sinh Dược Gia Sinh…, tỉnh không khuyến khích giữ nghề theo kiểu “để đó”, mà kết nối chặt chẽ với tour tuyến, hoạt động trải nghiệm, và thị trường. Du khách có thể tham gia cấy lúa, chế biến món ăn, tìm hiểu nghề truyền thống, khám phá đời sống làng quê, tiếp cận tri thức bản địa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi người dân tự kể câu chuyện văn hóa, tự cung cấp dịch vụ và trực tiếp hưởng lợi từ dòng khách, họ có thêm lý do để bảo tồn, nâng cấp sản phẩm và nói không với những hình thức khai thác làm tổn hại môi trường hoặc bản sắc. Đây là điểm cốt lõi giúp mô hình phát triển du lịch cộng đồng ở Ninh Bình không bị biến dạng thành “show” phục vụ khách, mà vẫn giữ được độ chân thực và tự tôn của cộng đồng.
Dữ liệu tăng trưởng: Ninh Bình đang cạnh tranh bằng chất lượng chứ không bằng số lượng khô
Các con số tăng trưởng cho thấy chiến lược đặt di sản, cộng đồng và văn hóa ở trung tâm không hề làm Ninh Bình chậm lại trong cuộc đua thị trường, ngược lại còn tạo đòn bẩy. Lũy kế 7 tháng đầu năm, tỉnh đón trên 18,727 triệu lượt khách, tăng 23,34% so với cùng kỳ và tổng doanh thu du lịch tăng 21,80%. Riêng tháng 7, gần 1,116 triệu lượt khách đến Ninh Bình với doanh thu tăng hơn 22% so với cùng kỳ. Đây là những con số biết nói: "Trong 7 tháng, Ninh Bình đã hoàn thành tới 96,74% kế hoạch năm về tổng thu từ hoạt động du lịch". Quan trọng hơn, tăng trưởng này đi cùng với việc tỉnh được đề cử hạng mục "Asia's Leading Emerging Tourism Destination" bởi một giải thưởng quốc tế, nhấn mạnh tiềm năng lớn và định hướng bền vững. Khi một điểm đến mới nổi được ghi nhận không chỉ vì đông khách mà còn vì cách tính đường dài với di sản, đó là lợi thế thương hiệu mà nhiều địa phương trong khu vực còn thiếu.
Chiến lược dài hạn: từ ba vùng sinh thái đến thương hiệu đô thị di sản
Để tránh rơi vào vòng luẩn quẩn "phát triển nóng – xuống cấp – phục hồi tốn kém", Ninh Bình đang chủ động xây dựng chiến lược dài hạn cho du lịch bền vững. Sau khi hợp nhất đơn vị hành chính, tỉnh hình thành không gian du lịch quy mô lớn với ba vùng sinh thái: núi đá vôi, đồng bằng và ven biển, tạo nền cho một hệ sinh thái sản phẩm đa dạng nhưng có quy hoạch thống nhất. Theo định hướng, Ninh Bình sẽ quản trị di sản dựa trên tư duy hệ sinh thái, tích hợp quy hoạch di sản, du lịch, hạ tầng và đô thị để bảo đảm sự thống nhất trong quản lý các quần thể như Tràng An, Tam Cốc, Bích Động. Đồng thời, tỉnh triển khai chiến lược công nghiệp văn hóa, du lịch đến năm 2030, tầm nhìn 2045 với trụ cột: di sản làm nền tảng, văn hóa làm sức mạnh nội sinh, sáng tạo làm động lực, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh làm giải pháp lâu dài. Nếu đi đúng lộ trình này, thương hiệu "đô thị di sản thiên niên kỷ, thành phố sáng tạo" sẽ không chỉ là khẩu hiệu mà là lợi thế cạnh tranh thực sự trong cuộc đua điểm đến mới nổi ở châu Á.
