Miễn phí sách giáo khoa là gì và vì sao đây là bước ngoặt?
Miễn phí sách giáo khoa là chính sách Nhà nước cấp một bộ sách giáo khoa đầy đủ cho mỗi học sinh theo hình thức mượn sách qua thư viện nhà trường, giúp các em có đủ tài liệu học tập mà không phải trả tiền mua, đồng thời giảm gánh nặng chi phí học tập cho gia đình và hạn chế lãng phí do sách chỉ dùng một lần rồi bỏ. Nghị định 271 ngày 3-7 quy định miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông, đồng thời miễn học phí, giáo trình môn giáo dục quốc phòng và an ninh ở đại học và giáo dục nghề nghiệp. Đây không phải động thái mang tính tượng trưng: từ năm học 2029-2030, toàn bộ học sinh phổ thông trong cả nước sẽ được miễn phí sách giáo khoa theo hình thức mượn qua thư viện trường học.
TP.HCM 2026-2027: đi trước nhưng không phải miễn phí “tràn lan”
TP.HCM chọn cách đi trước lộ trình chung khoảng ba năm, nhưng theo một chiến lược khá thận trọng. Từ năm học 2026-2027, tất cả học sinh phổ thông, kể cả học sinh các cơ sở giáo dục công lập và tư thục thực hiện chương trình do Bộ GD-ĐT ban hành, thuộc diện được miễn phí sách giáo khoa. Tuy nhiên, năm đầu tiên, thành phố chỉ miễn phí sách theo nhu cầu mượn thực tế của phụ huynh để tránh mua dàn trải gây lãng phí. Nói cách khác, phụ huynh không tự động nhận sách mới miễn phí, mà phải đăng ký mượn sách qua thư viện nhà trường. Đây là bước thử nghiệm quan trọng: nếu người dân vẫn giữ thói quen mua mới, kho sách dùng chung sẽ khó vận hành hiệu quả.
Lộ trình TP.HCM không dừng ở một năm “thí điểm”. Giai đoạn 2027-2028 và 2028-2029, các trường tiếp tục khảo sát nhu cầu mượn miễn phí, rà soát số lượng sách hiện có để tái sử dụng, và dự báo nhu cầu bổ sung, tiến tới hoàn thành miễn phí sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh. Sở GD-ĐT yêu cầu các cơ sở giáo dục thống kê số học sinh, số sách trong thư viện và lập danh mục sách cần mua mới, báo cáo UBND thành phố trước ngày 30-10 hằng năm. Ở góc độ phụ huynh, điều này đồng nghĩa: nếu muốn hưởng quyền lợi, họ phải chủ động tham gia hệ thống mượn sách, chấp nhận thay đổi từ “mua – sở hữu – ghi chép thoải mái” sang “mượn – giữ gìn – hoàn trả đúng hạn”.
Lộ trình 2029-2030 trên toàn quốc: cùng đích, khác tốc độ
Nghị định 271 đặt một mốc rất rõ: từ năm học 2029-2030, miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh trên phạm vi toàn quốc. Mô hình chung là mượn sách qua thư viện: đầu mỗi năm học hoặc học kỳ, mỗi học sinh được mượn một bộ sách giáo khoa đầy đủ các môn hoặc hoạt động giáo dục tương ứng với lớp học, và có nghĩa vụ hoàn trả sau khi kết thúc năm học hoặc học kỳ đó. "Theo Nghị định 271/2026/NĐ-CP, lộ trình miễn phí sách giáo khoa trên cả nước chính thức bắt đầu từ năm học 2029-2030". Đây là sự thay đổi hệ thống, không phải chương trình hỗ trợ nhỏ lẻ.
Tuy cùng chung đích, tốc độ giữa các địa phương sẽ không giống nhau. Nghị định khuyến khích những nơi có khả năng cân đối ngân sách hoặc huy động xã hội hóa triển khai miễn phí sách giáo khoa sớm hơn quy định. Nguồn lực được ưu tiên cho biên giới, hải đảo, vùng miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và các khu vực đặc biệt khó khăn. Thực tế, đã có địa phương đi trước: một xã đã xây dựng mô hình “tủ sách giáo khoa dùng chung”, huy động nguồn lực để cung cấp sách miễn phí, giảm gánh nặng chi phí cho phụ huynh và chống lãng phí. Giai đoạn 2024-2029 vì thế sẽ là bức tranh chênh lệch: nơi đã mượn sách miễn phí, nơi vẫn phải tự lo toàn bộ bộ sách cho con.
TP.HCM và Hà Nội: hai lựa chọn tổ chức khác nhau, phụ huynh cần đọc kỹ
Sự khác biệt giữa TP.HCM và Hà Nội cho thấy miễn phí sách giáo khoa không chỉ là chuyện tiền, mà còn là năng lực tổ chức. Ở TP.HCM, Sở GD-ĐT đã có hướng dẫn cho học sinh các cấp mượn sách giáo khoa và yêu cầu trường không thu các khoản phí trái quy định như phí đặt cọc hay phí bảo quản. Cơ chế rất rõ: đầu năm, mỗi học sinh được mượn một bộ sách đầy đủ tại thư viện; hiệu trưởng ban hành nội quy mượn trả, phân công trách nhiệm bảo quản, thu hồi, kiểm kê sách. Điều này cho thấy thành phố chọn cách “chạy trước” để làm quen với mô hình mượn sách qua thư viện, ngay cả khi lộ trình miễn phí toàn quốc chưa đến.
Hà Nội thận trọng hơn. UBND thành phố yêu cầu các sở, ngành xây dựng kế hoạch triển khai miễn phí sách giáo khoa, xác định lộ trình, phân kỳ theo từng năm học, từng cấp học; kế hoạch phải trình UBND trước tháng 8-2026. Lý do được nêu rất cụ thể: năm học 2026-2027, các mốc thời gian để nhập kho sách trước 15-6 đã trôi qua, trong khi việc in ấn và cung ứng sách cho hơn 1,8 triệu học sinh cần ít nhất 6 tháng chuẩn bị. Nói thẳng, Hà Nội không muốn làm vội để rồi sai quy trình đấu thầu, thiếu sách hoặc tắc nghẽn kho bãi. Với phụ huynh, điều quan trọng nhất là: ở đâu có chính sách miễn phí, hãy tuân thủ quy định mượn trả; ở đâu chưa triển khai, đừng chủ quan tưởng rằng năm nào cũng được phát sách.
Miễn phí sách giáo khoa thay đổi gì với chi phí học tập của gia đình?
Về bản chất, miễn phí sách giáo khoa là một chính sách chia sẻ chi phí học tập cho gia đình, chuyển phần chi phí mua sách sang ngân sách nhà nước và nguồn lực xã hội. Một mô hình “tủ sách giáo khoa dùng chung” đã cho thấy hiệu quả: sách được cung cấp miễn phí, giúp giảm gánh nặng chi phí cho phụ huynh và chống lãng phí. Khi lộ trình 2029-2030 hoàn thành, các khoản phải chi đầu năm của mỗi gia đình sẽ giảm đáng kể, bởi bộ sách thường là một trong những khoản lớn nhất bên cạnh học phí, đồng phục và đồ dùng học tập.
Tuy vậy, miễn phí không đồng nghĩa “vô điều kiện”. Phụ huynh phải sẵn sàng thay đổi thói quen: dạy con giữ gìn sách, trả đúng hạn, không ghi chép bừa bãi làm hỏng sách người sau; chủ động cập nhật thông tin từ nhà trường về đăng ký mượn sách; và phân biệt rõ giữa sách giáo khoa miễn phí và các loại sách tham khảo, bài tập bổ trợ mà gia đình có thể cần mua thêm. Nếu bị động, họ dễ rơi vào thế kẹt: hoặc mua sách ngay từ đầu vì sợ thiếu, hoặc chờ sách miễn phí nhưng lại không chuẩn bị phương án khi trường chưa kịp triển khai. Lợi ích dài hạn là rõ, nhưng để nhận được lợi ích đó, phụ huynh phải tận dụng đúng lúc, đúng nơi, thay vì coi miễn phí sách giáo khoa là “chiếc phao” bao phủ mọi rủi ro.
