Mượn sách giáo khoa miễn phí là gì và vì sao TP.HCM chọn cách làm này?
Mượn sách giáo khoa miễn phí tại TP.HCM là chính sách cho phép mỗi học sinh được mượn một bộ sách giáo dục phổ thông đầy đủ cho chương trình đang học, thông qua thư viện nhà trường, không phải trả tiền mua sách, nhằm giảm chi phí cho gia đình và khuyến khích tái sử dụng sách một cách tiết kiệm, có kiểm soát. Chính sách này không phải động thái nhỏ: nó thay đổi triệt để cách tiếp cận sách giáo khoa, chuyển từ mô hình “mỗi năm mua mới” sang “cùng nhau dùng chung, giữ gìn để dùng lâu”. Điểm đáng nói là thành phố thiết kế hẳn một lộ trình: từ năm học 2026–2027 triển khai mượn theo nhu cầu thực tế; những năm 2027–2028 và 2028–2029 tiếp tục khảo sát, tái sử dụng và bổ sung sách để tiến tới miễn phí cho toàn bộ học sinh theo Nghị định 271/2026/NĐ-CP. Đây là tín hiệu rõ ràng cho thấy giáo dục phổ thông đang được tiếp cận như một dịch vụ công, trong đó sách giáo khoa là tài sản chung cần được quản lý như nguồn lực lâu dài chứ không phải món hàng tiêu dùng ngắn hạn.
Quy trình mượn sách TP.HCM: từ đăng ký đến nhận sách
Quy trình mượn sách giáo khoa miễn phí tại TP.HCM không phức tạp, nhưng lại đòi hỏi nhà trường và phụ huynh phối hợp chặt chẽ. Theo hướng dẫn, mỗi học sinh vào đầu năm học hoặc đầu học kỳ sẽ được mượn một bộ sách giáo khoa đầy đủ các môn học và hoạt động giáo dục theo chương trình đang học, thông qua thư viện trường. Các cơ sở giáo dục có trách nhiệm tổ chức cho học sinh mượn tại thư viện, bảo đảm hoàn thành việc bàn giao chậm nhất 15 ngày trước ngày khai giảng. Đằng sau bộ sách được phát đến tay học sinh là cả một quy trình quản lý chi tiết: trường phải khảo sát nhu cầu mượn, thống kê số sách hiện có, nhập kho, kiểm kê, cập nhật phần mềm, dán nhãn, mã hóa và phân loại. Toàn bộ giao nhận giữa nhà trường và học sinh hoặc người giám hộ phải được ghi chép đầy đủ trong sổ quản lý hoặc hệ thống quản lý tài sản chuyên dụng để tránh thất thoát, lãng phí. Nói thẳng: nếu trường làm qua loa khâu này, chính sách miễn phí sẽ biến thành “miễn trách nhiệm”, và khó bền vững.
Trách nhiệm mượn – trả và bảo quản sách giáo khoa: không thể phó mặc cho nhà trường
Chính sách tốt sẽ đổ vỡ nếu sách giáo khoa bị xem như đồ dùng một lần. Hướng dẫn của TP.HCM đặt trách nhiệm rất rõ lên vai học sinh và gia đình: học sinh phải giữ gìn sách trong suốt thời gian sử dụng, không viết, vẽ, làm rách hoặc gây hư hỏng để sách có thể tiếp tục dùng cho những năm sau. Sau khi kết thúc năm học, các em có tối đa 15 ngày làm việc để hoàn trả đầy đủ bộ sách đã mượn; quy định này cũng áp dụng khi chuyển trường hoặc thôi học. Giáo viên được giao nhiệm vụ thường xuyên nhắc nhở, hướng dẫn học sinh, đồng thời phối hợp với cha mẹ, người giám hộ trong việc bảo quản sách tại gia đình. Với những bộ sách bị mất hoặc hư hỏng do lỗi chủ quan, học sinh hoặc phụ huynh phải bồi hoàn cho nhà trường, ưu tiên bằng chính sách cùng loại, đúng danh mục và quy chuẩn kỹ thuật; nếu bồi hoàn bằng tiền, mức thu căn cứ Điều 27 Nghị định 271/2026/NĐ-CP. Ngược lại, nếu sách hỏng do thiên tai, hỏa hoạn hoặc bất khả kháng, học sinh không phải bồi hoàn. Rõ ràng, đây là bài học thực tế về ý thức giữ gìn tài sản công, không kém gì nội dung trong sách.
Tác động đối với phụ huynh, học sinh và hệ thống trường học
Khoản tiền mua sách giáo khoa mỗi năm không được ghi rõ trong nghị định, nhưng ai làm cha mẹ đều cảm nhận rõ đó là gánh nặng, nhất là với gia đình thu nhập thấp. Mô hình mượn sách giáo khoa miễn phí hướng đến sử dụng hiệu quả nguồn sách được đầu tư, giảm lãng phí và tạo điều kiện để mọi học sinh đều có đủ sách phục vụ học tập. Chính sách này áp dụng cho các cơ sở giáo dục phổ thông công lập và tư thục, các trường THPT cùng hệ thống UBND phường, xã tham gia quản lý việc khảo sát nhu cầu và báo cáo để thành phố phê duyệt. Một con số cho thấy áp lực cung ứng sách: đến ngày 15.8, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã in và phát hành 220 triệu bản sách giáo khoa, 76 triệu bản sách bài tập và sách tham khảo; riêng TP.HCM đã có 24,5 triệu bản sách giáo khoa đến tay phụ huynh, học sinh và nhà trường, đạt tỷ lệ 98%, với sản lượng tăng hơn 15% so với năm trước. Khi sách không còn là nỗi lo mua, xếp hàng, săn lùng, phụ huynh có thể tập trung hơn vào việc đồng hành học tập cùng con, chứ không phải chạy theo danh mục sách.
Để chính sách đi vào đời sống: phụ huynh và học sinh nên làm gì?
Nhiều gia đình đã quen với việc mua sách giáo khoa mới mỗi năm, ghi chú thoải mái rồi… bỏ. Với quy trình mượn sách TP.HCM, thói quen đó phải thay đổi nếu muốn chính sách bền vững. Phụ huynh cần chủ động đăng ký nhu cầu mượn sách theo hướng dẫn của trường, theo dõi lịch nhận – trả để tránh trễ hạn, đồng thời thống nhất với con việc không viết trực tiếp lên sách, dùng giấy nháp hoặc bìa bọc để bảo quản tốt hơn. Đây là những bước rất nhỏ nhưng quyết định tuổi thọ của sách giáo dục phổ thông. Về phía trường, mỗi năm phải thành lập Hội đồng kiểm kê, kiểm tra tình trạng sách sau thu hồi, phân loại mức độ hao mòn, vệ sinh, sắp xếp, bảo quản sách còn dùng được và sửa chữa sách hư hỏng; những sách không còn khả năng sử dụng sẽ được đề nghị thanh lý đúng quy định. Các cơ sở giáo dục còn phải dự báo quy mô học sinh, lập danh mục bộ sách cần trang bị mới, gửi báo cáo về Sở hoặc UBND phường, xã trước ngày 30.10 hằng năm để kịp thời bổ sung. Tóm lại, khi cả trường, gia đình và học sinh cùng coi sách là tài sản chung, chính sách miễn phí không chỉ giảm chi phí mà còn nuôi dưỡng văn hóa tôn trọng tri thức.
