Miễn phí sách giáo khoa là gì và vì sao phụ huynh không thể đứng ngoài?
Miễn phí sách giáo khoa là chính sách giáo dục mới mà ngân sách nhà nước bỏ tiền mua sắm sách, trang bị cho thư viện trường học, sau đó học sinh và giáo viên được mượn dùng miễn phí trong năm học rồi trả lại để tái sử dụng, giúp giảm gánh nặng chi phí, đảm bảo công bằng trong tiếp cận tri thức và xây dựng thói quen dùng chung, giữ gìn tài sản công. Điểm mấu chốt là phụ huynh không còn mang toàn bộ trách nhiệm mua sách mỗi năm, nhưng phải chấp nhận chuyển từ tâm lý “sách của con” sang “sách dùng chung”. Đây không chỉ là một khoản hỗ trợ học sinh, mà là thay đổi cách tổ chức giáo dục phổ thông: nhà trường trở thành trung tâm quản lý sách, gia đình phối hợp giữ gìn và trả đúng hạn. Ai không để ý sẽ bị động, từ việc đăng ký đối tượng hưởng chính sách đến chuẩn bị tâm thế mượn – trả thay vì sở hữu.
Nghệ An đi sớm: tập trung vào hơn 200.000 học sinh ưu tiên
Trong số các địa phương, Nghệ An là nơi tuyên bố đi sớm nhất với chính sách miễn phí sách giáo khoa cho nhóm học sinh ưu tiên ngay từ năm học 2026-2027. Đây là lựa chọn mang tính thực tế: thay vì mơ miễn phí đại trà trong khi ngân sách và tiến độ cung ứng sách còn giới hạn, tỉnh chấp nhận tập trung vào nhóm yếu thế. Theo báo cáo của Sở GD&ĐT Nghệ An, toàn tỉnh có 758.582 học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, trong đó 216.697 em thuộc diện ưu tiên, chính sách và vùng khó khăn. Đây là nhóm sẽ được miễn phí sách giáo khoa, với kinh phí dự kiến hơn 42 tỷ đồng. Cơ chế là mượn sách từ thư viện trường học, hoàn thành cấp phát chậm nhất 15 ngày trước khai giảng. Cách làm này có ý nghĩa rõ ràng: dòng tiền hỗ trợ nhà nước được dồn vào đúng người cần nhất, tránh mua tràn lan gây thiếu – thừa cục bộ. Nhưng mặt khác, nó cũng gửi một thông điệp thẳng thắn: gia đình khá giả vẫn phải tự lo, ngân sách không thể gánh hết.
Hà Nội chuẩn bị pháp lý, Hải Phòng tính bài toàn bộ nhưng chậm hơn
Trái với Nghệ An đã chốt phương án, Hà Nội đang ở giai đoạn xây dựng cơ sở pháp lý để triển khai miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2026-2027. Thành phố yêu cầu Sở GD&ĐT lập kế hoạch chi tiết: lộ trình theo từng năm học, cấp học, đối tượng thụ hưởng, nhu cầu sách và nguồn kinh phí, sau đó trình UBND phê duyệt trong tháng 8. Đây là bước đi thận trọng nhưng cần thiết nếu muốn chính sách giáo dục mới vận hành ổn định, không bị đứt gãy giữa chừng. Song song đó, Hà Nội rà soát cả học sinh ở cơ sở giáo dục tư thục, tính toán số sách đã có thể tái sử dụng và phương án mua sắm tập trung hoặc phân cấp thông qua đấu thầu. Điều này cho thấy tham vọng bao phủ rộng, nhưng còn phụ thuộc vào quyết định chính sách cuối cùng. Trong khi đó, Hải Phòng chọn tấn công thẳng vào mục tiêu miễn phí sách cho toàn bộ học sinh phổ thông, nhưng lùi thời điểm áp dụng sang năm học 2027-2028. Thành phố lý giải nếu triển khai ngay sẽ vướng chuyện tuyển sinh lớp 10 và đăng ký môn tự chọn, dễ mua lệch nhu cầu, gây lãng phí tài sản công. Cách tính toán này nghe có vẻ chậm, nhưng ít nhất trung thực với khả năng tổ chức và ngân sách hiện có.
Lộ trình toàn quốc và ý nghĩa của mô hình thư viện dùng chung
Đằng sau những động thái khác nhau của từng địa phương là một lộ trình dài hơi ở cấp quốc gia: theo Nghị quyết 71 và chính sách của Chính phủ, học sinh cả nước sẽ được miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2029-2030. Mô hình được chọn là thư viện dùng chung, nhà nước đầu tư sách cho các cơ sở giáo dục, học sinh và giáo viên mượn dùng trong năm học và hoàn trả để tiếp tục quản lý, tái sử dụng. Vấn đề không chỉ là tiền, mà là văn hóa. Khi sách trở thành tài sản công, ý thức giữ gìn phải được coi là một phần mục tiêu giáo dục. Học sinh vùng khó khăn được hỗ trợ học sinh rõ ràng hơn, nhưng học sinh thành phố đông đúc phải chấp nhận cảnh sách cũ, bìa mòn, không còn được viết tên mình lên trang đầu. Đó là cái giá nhỏ để đổi lấy bình đẳng. Chính sách giáo dục mới này, nếu làm tốt, có thể giảm đáng kể áp lực chi tiêu đầu năm học, nhất là khi giá sách giáo khoa hiện dao động từ 155.000-284.000 đồng/bộ, dù đã giảm bình quân 13,3% so với năm trước.
Phụ huynh cần chuẩn bị gì từ năm học 2026-2027?
Từ góc nhìn phụ huynh, miễn phí sách giáo khoa không có nghĩa là “ngồi chờ nhà nước”. Ngay trong năm học 2026-2027, ở các địa phương đi sớm như Nghệ An, việc đầu tiên là kiểm tra xem con có thuộc diện ưu tiên hay không: hộ nghèo, cận nghèo, gia đình chính sách, mồ côi, khuyết tật, thường trú vùng khó khăn, học nội trú… vì đây là nhóm được miễn phí sách ngay. Thứ hai, phụ huynh phải theo dõi thông báo từ trường và UBND xã, phường về đăng ký, cấp phát sách; nếu trễ hỗ trợ, con có thể không có sách đúng hạn dù chính sách hỗ trợ học sinh đã mở ra. Thứ ba, cần thống nhất với con cách sử dụng sách mượn: không viết vẽ tùy tiện, không làm rách, bảo quản để trả lại. Ở Hà Nội, Hải Phòng và các tỉnh đang xây dựng kế hoạch, phụ huynh nên chú ý các nghị quyết mới, vì mỗi nơi có thể chọn lộ trình khác: ưu tiên người yếu thế trước hay mở rộng dần. Sự chủ động của gia đình sẽ quyết định việc chính sách đi vào đời sống suôn sẻ hay vướng mắc.
