Từ nhu cầu protein và năng lượng của châu Á đến cơ hội cho thủy sản Việt Nam
Xuất khẩu tôm hùm Việt Nam và cá tra Trung Quốc là sự dịch chuyển đáng chú ý trong thương mại khu vực, khi nhu cầu thực phẩm giàu protein và an ninh năng lượng cùng tăng lên ở nhiều nền kinh tế châu Á, tạo dư địa mới cho các doanh nghiệp thủy sản mở rộng thị phần, đa dạng sản phẩm và nâng giá trị gia tăng trong chuỗi cung ứng. Người dân Trung Quốc ngày càng quan tâm đến chế độ ăn giàu protein và ít chất béo, trong khi nhiều quốc gia châu Á phải điều chỉnh chiến lược năng lượng trước biến động nguồn cung LNG và giá khí đốt. Đặt trong toàn cảnh này, việc Việt Nam nổi lên ở cả lĩnh vực thủy sản và than cho thấy khả năng tận dụng nhanh những khoảng trống thị trường, nhưng cũng đặt ra bài toán tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng bền vững và có chọn lọc thay vì chạy theo tăng trưởng ngắn hạn.
Trung Quốc: thị trường tôm hùm và cá tra mang tính chiến lược
Trung Quốc đang trở thành thị trường mang tính nền tảng cho xuất khẩu tôm hùm Việt Nam và cá tra Trung Quốc, vì vừa có quy mô lớn vừa có cấu trúc nhu cầu phân tầng rõ rệt. Trong cơ cấu nhập khẩu thủy sản của nước này, tôm hùm là nhóm tăng trưởng nổi bật, và Việt Nam đã trở thành nguồn cung lớn nhất với thị phần đáng kể. Cá tra Việt Nam gần như chiếm trọn phân khúc cá tra nhập khẩu, nhờ lợi thế giá và sự phù hợp với phân khúc ăn uống phổ thông nên đã thâm nhập khá sâu vào hệ thống nhà hàng, dịch vụ cung cấp đồ ăn và tiêu dùng đại chúng. Quan trọng hơn, năng lực nuôi trồng trong nước của Trung Quốc đã gần đạt giới hạn, nhập khẩu vì thế tiếp tục là kênh cần thiết để bổ sung nguồn cung cho thị trường nội địa. Điều này biến Trung Quốc thành thị trường trung và dài hạn chứ không chỉ là “cú hích” nhất thời.
Người tiêu dùng Trung Quốc thay đổi: cơ hội bán sản phẩm đúng, không chỉ bán nhiều
Nếu trước đây chiến lược xuất khẩu sang Trung Quốc nặng về khối lượng và giá rẻ, thì hiện nay trọng tâm phải dịch chuyển sang "bán đúng sản phẩm cho đúng khu vực và đúng kênh". Người tiêu dùng tầng lớp trung lưu và thu nhập cao quan tâm hơn đến độ tươi, nguồn gốc, truy xuất, chất lượng đồng đều, tính bền vững và chứng nhận. Nhóm trẻ lại không muốn mất nhiều thời gian sơ chế, ngại mùi tanh và xương cá, nên sản phẩm làm sạch, cắt khẩu phần, tẩm ướp, chế biến sẵn hoặc dùng ngay có sức hút rõ rệt. Cá tra Việt Nam vì thế nên được định vị là lựa chọn đại chúng, ổn định, phục vụ nhà hàng, chuỗi đồ ăn và tiêu dùng hằng ngày. Ngược lại, xuất khẩu tôm hùm Việt Nam cùng các sản phẩm sống, cao cấp nên tập trung vào phân khúc giá trị cao, ưu tiên hình thức sản phẩm sống và tươi ở miền Nam Trung Quốc, trong khi thủy sản đông lạnh và tiện lợi phù hợp hơn với miền Bắc và khu vực nội địa.
Nhật Bản: bài học nâng vị thế trên chuỗi cung ứng từ một mặt hàng
Trong khi Trung Quốc mang lại quy mô cho thủy sản, thị trường Nhật Bản đang đưa ra một bài học khác về cách nâng vị thế trên chuỗi cung ứng khu vực thông qua một mặt hàng cụ thể. Nhật Bản hiện là thị trường nhập khẩu than lớn nhất của Việt Nam, chiếm khoảng 27% tổng lượng xuất khẩu trong 4 tháng đầu năm. Riêng trong tháng 7, lượng than xuất khẩu sang Nhật Bản tăng hơn 37.000% so với cùng kỳ, cho thấy khả năng Việt Nam vươn lên thị trường xuất khẩu lớn số 1 cho một sản phẩm khi biết tận dụng biến động năng lượng để đáp ứng nhanh nhu cầu. Đà tăng này diễn ra trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh và lo ngại về nguồn cung LNG. Dù than không phải thủy sản, câu chuyện cho thấy nếu doanh nghiệp Việt xây dựng được năng lực cung ứng ổn định, phù hợp tiêu chuẩn khắt khe, họ có thể dùng một mặt hàng "mũi nhọn" để nâng uy tín, từ đó kéo theo cơ hội cho nhóm sản phẩm khác như thủy sản chế biến.
Điểm tựa mới cho giá trị gia tăng thủy sản Việt Nam
Thị trường Trung Quốc vẫn còn dư địa tăng trưởng đáng kể trong trung và dài hạn, trong khi diễn biến năng lượng mở ra thêm cơ hội cho doanh nghiệp than Việt Nam. Hai xu thế tưởng chừng tách biệt này lại tạo ra điểm tựa chung: Việt Nam được nhìn nhận như một nguồn cung ổn định cho cả thực phẩm và năng lượng trong khu vực. Với thủy sản, đây là thời điểm hợp lý để chuyển từ xuất khẩu thô sang mô hình chuỗi giá trị, nơi cá tra Việt Nam tiếp tục giữ vai trò sản phẩm đại chúng, còn xuất khẩu tôm hùm Việt Nam đóng vai trò "đầu tàu" ở phân khúc cao cấp. Điều người nuôi và doanh nghiệp cần làm không phải chạy theo khối lượng mà là đầu tư vào truy xuất nguồn gốc, sản phẩm tiện lợi, chế biến sâu và phân phối theo vùng. Nếu làm tốt, thủy sản Việt Nam sẽ không chỉ là nguồn cung lớn thứ ba tại Trung Quốc mà còn trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng khu vực, từ bàn ăn bình dân đến thị trường cao cấp.
