Từ ‘du lịch sinh con’ đến tham vọng viết lại nguyên tắc quốc tịch
“Du lịch sinh con Mỹ” là cách nói về hiện tượng phụ nữ mang thai từ nước khác nhập cảnh với thị thực du lịch, sinh con trên lãnh thổ Mỹ để đứa trẻ được hưởng quyền công dân theo nơi sinh và qua đó mở thêm cánh cửa định cư, bảo lãnh hoặc hưởng các quyền lợi lâu dài mà họ khó có được tại quê nhà.
Ngày 6-8, Donald Trump ký hai sắc lệnh hành pháp phạm vi hẹp nhằm hạn chế quyền công dân theo nơi sinh, trực tiếp nhắm vào hiện tượng “du lịch sinh con Mỹ” và một số nhóm người khác. Động thái này không phải cá biệt, mà nối dài chương trình siết nhập cư Mỹ, trong đó việc hạn chế quyền công dân theo nơi sinh được ông xem là ưu tiên hàng đầu. Vài tuần trước, Tòa án Tối cao đã bác bỏ nỗ lực tước quyền công dân tự động với trẻ sinh ra từ cha mẹ cư trú bất hợp pháp hoặc chỉ có thị thực tạm thời, khẳng định gần như mọi người sinh trên lãnh thổ Mỹ đều là công dân. Chính trong bối cảnh bị “chặn cửa chính” này, các sắc lệnh Trump mới giống như một nỗ lực mở lối đi vòng quanh Hiến pháp.
Hai sắc lệnh Trump nhắm vào ai và thay đổi điều gì?
Cốt lõi của các sắc lệnh Trump là hướng mũi nhọn vào người nhập cảnh dưới danh nghĩa du lịch nhưng bị nghi có mục đích chính là sinh con để đứa trẻ có quốc tịch Mỹ. Theo cố vấn Stephen Miller, từ thời điểm ký, hoạt động du lịch sinh con chính thức bị cấm và “sẽ không còn ai trên thế giới được cấp thị thực để phục vụ mục đích gian dối này”. Về pháp lý, sắc lệnh yêu cầu siết hơn việc cấp thị thực, mở rộng định nghĩa những đối tượng không được hưởng quyền công dân theo nơi sinh, trong đó có con cái thành viên của các tổ chức bị Mỹ coi là khủng bố nước ngoài và một số nhóm vận động hành lang thay mặt chính phủ nước ngoài. Nói cách khác, đây là bước mở rộng chính sách quốc tịch theo hướng loại trừ: không sửa được Hiến pháp, thì tăng số người bị coi là “đứng ngoài” phạm vi áp dụng Tu chính án thứ 14.
Một chi tiết đáng chú ý: ngay cả trước khi có sắc lệnh, việc nhập cảnh Mỹ với danh nghĩa du lịch nhưng thực chất nhằm sinh con để lấy quốc tịch đã bị coi là gian lận thị thực và là hành vi bất hợp pháp. Vì vậy, câu hỏi lớn là sắc lệnh mới bổ sung thêm công cụ thực chất nào cho giới chức, hay chủ yếu là tuyên bố chính trị nhằm thể hiện “cứng rắn” với nhập cư Mỹ.
Quy mô vấn đề: chính trị lớn cho một hiện tượng rất nhỏ
Khi nghe giọng điệu gay gắt kiểu “họ đã biến quyền công dân theo nơi sinh thành trò cười” của Trump, người ta dễ hình dung du lịch sinh con Mỹ là làn sóng khổng lồ đe dọa hệ thống. Nhưng dữ liệu lại kể câu chuyện khác: Viện Chính sách Di cư Mỹ ước tính tối đa 22.000–26.000 trẻ được sinh ra mỗi năm theo hình thức này, trong khi số liệu chính phủ ghi nhận 9.600 ca sinh của các bà mẹ có địa chỉ thường trú ở nước ngoài trong năm 2024, chiếm dưới 1% tổng số trẻ sinh tại Mỹ. Đây là câu trích dẫn xứng đáng lưu ý: “Chỉ khoảng 22.000–26.000 trẻ em được sinh ra mỗi năm tại Mỹ theo hình thức ‘du lịch sinh con’, chiếm dưới 1% tổng số trẻ sinh ra”, cho thấy quy mô thực tế rất hạn chế. Đặt các con số này cạnh mức độ ưu tiên chính trị mà Trump dành cho vấn đề, có thể thấy du lịch sinh con là biểu tượng tiện lợi để huy động cử tri chống nhập cư hơn là một gánh nặng thực sự cho hệ thống quốc tịch.
Thách thức pháp lý: đi sát lằn ranh Tu chính án thứ 14
Vấn đề nhạy cảm nhất của các sắc lệnh Trump nằm ở chỗ chúng đi thẳng vào trung tâm tranh cãi quanh Tu chính án thứ 14 – nền tảng của quyền công dân theo nơi sinh. Sau phán quyết cuối tháng 6, Tòa án Tối cao tái khẳng định hầu như tất cả những người sinh trên đất Mỹ là công dân, trừ các trường hợp “không thuộc thẩm quyền tài phán” như con nhà ngoại giao. Để phản ứng, một sắc lệnh mới tìm cách mở rộng định nghĩa những người không đủ điều kiện trở thành công dân tự động, như con thành viên tổ chức khủng bố nước ngoài hoặc số nhóm vận động hành lang cho chính phủ nước ngoài. Cách tiếp cận này bị giới phê bình xem là “lách” phán quyết Tòa án Tối cao hơn là tôn trọng tinh thần Hiến pháp. Câu hỏi dành cho tòa án cấp dưới nay sẽ là: tổng thống có quyền đơn phương kéo giãn khái niệm “không thuộc thẩm quyền tài phán” đến mức nào mà không biến Tu chính án thứ 14 thành vỏ rỗng trong thực tế.
Tác động thực tế và hệ quả dài hạn cho nhập cư Mỹ
Trong đời sống thường ngày, tác động trực tiếp dễ thấy nhất là việc xin thị thực du lịch sang Mỹ trong giai đoạn mang thai sẽ khó hơn nhiều. Luật vốn đã cho phép viên chức lãnh sự từ chối thị thực nếu tin mục đích chính của người nộp đơn là sinh con để đứa trẻ có quốc tịch Mỹ. Với sắc lệnh mới, họ còn được khuyến khích áp dụng chuẩn nghi ngờ chặt chẽ hơn. Điều này không chỉ ảnh hưởng tới những người thực sự có ý định du lịch sinh con Mỹ, mà còn khiến nhóm phụ nữ mang thai đi du lịch, thăm thân với mục đích trong sạch đối mặt rủi ro bị từ chối mà khó kháng nghị. Về dài hạn, nếu tòa án để sắc lệnh tồn tại, tiền lệ “thu hẹp dần” quyền công dân theo nơi sinh qua hành pháp sẽ được củng cố. Khi đó, chính sách quốc tịch Mỹ có thể chuyển từ nguyên tắc bao trùm – sinh ra là công dân – sang một mô hình loại trừ nhiều tầng, nơi bất kỳ làn sóng lo ngại chính trị nào cũng có thể biến thành danh sách mới những đứa trẻ “không được chào đón” trong cộng đồng pháp lý của nước này.
