Môn liên kết và quyền được học bán trú: bản chất vấn đề
Môn liên kết bắt buộc là cách trường gắn các chương trình tự chọn như STEM, kỹ năng sống, IC3, tiếng Anh với người bản ngữ vào điều kiện để được học mô hình bán trú hoặc tiếng Anh tăng cường, khiến phụ huynh buộc phải đăng ký tất cả nếu muốn con học 2 buổi/ngày, dù trên nguyên tắc đây phải là hoạt động tự nguyện dựa trên nhu cầu học sinh. Nhóm phụ huynh có con lớp 6 tại Trường THCS Nguyễn Thị Thập phản ánh họ bị tư vấn rằng nếu không đăng ký đủ các môn liên kết thuộc “chương trình nhà trường” thì chỉ được học lớp 1 buổi và không vào được lớp tiếng Anh tăng cường. Phiếu đăng ký yêu cầu cam kết tham gia đầy đủ tăng cường tiếng Anh và các chương trình nhà trường trong suốt thời gian học, nếu không thì chuyển sang lớp một buổi. Đây không còn là quyền chọn, mà là ràng buộc điều kiện học bán trú bằng các gói dịch vụ học thêm.
Phụ huynh bức xúc: bán trú đi kèm gánh nặng tài chính và áp lực học thêm
Điều phụ huynh lo nhất không chỉ là con phải học thêm nhiều giờ, mà là gánh nặng chi phí bị “đóng gói” trong mô hình bán trú. Mức thu các môn liên kết hiện được áp dụng theo năm học trước: tiếng Anh với người nước ngoài 230.000 đồng; IC3 170.000 đồng; STEM 90.000 đồng; kỹ năng sống 80.000 đồng; tăng cường tiếng Anh 69.000 đồng; lớp năng khiếu 69.000 đồng… mỗi tháng trên mỗi học sinh. Với cam kết kéo dài suốt 4 năm, tổng chi không nhỏ với nhiều gia đình. Không ít phụ huynh nói thẳng: “vì muốn con được học bán trú nên nhiều người phải đăng ký cho con học tất cả các môn liên kết dù không hề có nhu cầu”. Các em THCS đã học nhiều môn chính khóa, lại thêm giờ STEM, IC3, kỹ năng sống… mà theo phản ánh, nội dung dạy đôi khi chỉ là xem phim tài liệu hoặc hoạt động rời rạc, làm dấy lên nghi ngờ đây là lạm thu học sinh hơn là nâng chất học tập. Khi thời khóa biểu có lúc xếp xen kẽ tiết chính khóa và chương trình nhà trường, học sinh không đăng ký cũng khó ra về đúng giờ, áp lực “phải học” càng rõ.
Lập luận của nhà trường và khoảng cách với nguyên tắc tự nguyện
Hiệu trưởng Trường THCS Nguyễn Thị Thập cho rằng trường tổ chức ba loại hình: lớp 1 buổi, lớp bán trú và lớp tiếng Anh tăng cường; học sinh không đăng ký các chương trình nhà trường thì chỉ học theo khung chương trình cơ bản của Bộ GD&ĐT, “mà với khung chương trình này thì chỉ cần học 1 buổi/ngày là đủ”. Trường khẳng định các tiết STEM, IC3, tiếng Anh bản ngữ, kỹ năng sống… được xếp cuối buổi để học sinh không đăng ký có thể ra về sau khi kết thúc chính khóa và không bị ép tham gia. Nhưng chính mẫu phiếu yêu cầu “tham gia đầy đủ chương trình tăng cường tiếng Anh và các chương trình nhà trường trong suốt thời gian theo học tại trường. Nếu không tham gia, gia đình sẽ chuyển sang lớp một buổi” lại cho thấy sự mâu thuẫn giữa thông điệp tự nguyện và thực tế vận hành. Khi điều kiện được học bán trú gắn chặt với việc đóng gói toàn bộ gói chương trình tự chọn, quyền lựa chọn của phụ huynh, học sinh bị thu hẹp. Câu chuyện không chỉ là tổ chức nhiều hoạt động, mà là dùng mô hình lớp để khoá chặt sự tham gia với màu sắc môn liên kết bắt buộc.
Khung pháp lý: 14 nhóm dịch vụ giáo dục và yêu cầu không ép buộc
TPHCM cho phép trường tổ chức và thu phí 14 nhóm dịch vụ giáo dục, từ ngoại ngữ, tin học đến các câu lạc bộ, chương trình trải nghiệm. Tuy nhiên, Sở GD&ĐT nhấn mạnh không có khái niệm “môn liên kết” hay “môn tự chọn” tách rời; tất cả chỉ là chương trình giáo dục của nhà trường, và phương thức liên kết là giải pháp khi trường thiếu nguồn lực. Nguyên tắc được nêu rõ là tính tự nguyện và công bằng trong tiếp cận giáo dục: học sinh tham gia hoạt động thu phí là trên cơ sở đồng thuận, không bị ép buộc. Tại hội nghị cuối năm, lãnh đạo ngành yêu cầu với học sinh không đăng ký hoạt động thu phí, trường phải bố trí hoạt động phù hợp như câu lạc bộ miễn phí trong cùng khung thời gian, tuyệt đối không được phân biệt đối xử hoặc tạo khó khăn chỉ vì các em không tham gia chương trình liên kết. Đầu năm 2026, Sở tiếp tục nhắc các trường khi tổ chức chương trình nhà trường phải dựa trên nhu cầu học sinh, tránh nhồi quá nhiều hoạt động gây quá tải và tránh ép buộc tham gia. Những chỉ đạo này nếu được thực thi nghiêm túc sẽ là thước đo cho các mô hình bán trú kèm dịch vụ.
Cần siết thực thi, minh bạch ranh giới giữa bắt buộc và tự chọn
Sự việc tại Trường THCS Nguyễn Thị Thập không phải chuyện riêng lẻ, mà chạm vào nỗi lo chung: quyền học bán trú bị biến thành “gói dịch vụ” buộc phải mua kèm các môn liên kết bắt buộc. Khi mẫu phiếu cam kết gây hiểu nhầm, khi phụ huynh cảm thấy mình không còn lựa chọn thực sự, thì nguyên tắc tự nguyện đã bị bẻ cong ngay từ khâu tư vấn nhập học. Điều các cơ quan quản lý cần làm giờ không chỉ là nhắc lại quy định, mà là kiểm tra cách triển khai ở từng trường: thời khóa biểu có tạo rào cản cho học sinh không đăng ký? Có phân biệt đãi ngộ giữa em tham gia chương trình thu phí và em chỉ học chính khóa? Có dấu hiệu lạm thu học sinh thông qua cam kết dài hạn vượt quá nhu cầu thực tế? Trên hết, phụ huynh cần được thấy rõ đâu là phần bắt buộc trong chương trình chung, đâu là phần tự chọn đúng nghĩa. Nếu không, bán trú sẽ biến thành tấm vé chỉ dành cho những ai chấp nhận trả tiền cho cả một gói học thêm không mong muốn.
