Một đời người hóa thành ký ức thành phố
Nhiếp ảnh gia Quang Phùng là người dành hơn nửa thế kỷ cầm máy để biến những khoảnh khắc đời thường và sự kiện lịch sử của Hà Nội thành ký ức thị giác tập thể, tạo nên một di sản nhiếp ảnh tư liệu hiếm có về linh hồn thành phố. Sáng 20/8/2026, ông qua đời ở tuổi 95, khép lại hành trình gần một thế kỷ gắn bó với Hà Nội và hơn nửa thế kỷ theo đuổi nhiếp ảnh. Sự ra đi ấy không chỉ là mất mát của gia đình, đồng nghiệp mà là một dấu mốc buồn đối với cộng đồng nghệ thuật Thủ đô, nơi ông được xem như nhân chứng thị giác của lịch sử đô thị. Điều đáng nói là cả cuộc đời ông đã chứng minh một điều: không chỉ những tấm huy chương, mà chính ký ức thành phố được ghi lại mới là vinh quang lâu dài nhất của người cầm máy.
Từ ngày giải phóng Thủ đô đến chiến thắng trên bầu trời Hà Nội
Điểm khiến di sản Hà Nội của nhiếp ảnh gia Quang Phùng trở nên không thể thay thế nằm ở chỗ ông có mặt trong những thời khắc mà lịch sử sau này chỉ có thể tưởng tượng nếu thiếu đi hình ảnh. Sinh năm 1932 tại Hà Nội, ông sớm tham gia phong trào học sinh, sinh viên cứu quốc và làm việc với Ủy ban Quốc tế về Giám sát và Kiểm soát tại Việt Nam, nhờ giỏi ngoại ngữ, chụp ảnh và đánh máy. Vì thế, ngày 10/10/1954, khi đoàn quân tiến về tiếp quản Thủ đô, ông là một trong số ít người Việt Nam ghi lại những hình ảnh chân thực về thời khắc lịch sử ấy. Sau này, trong giai đoạn công tác tại Bộ Ngoại giao và Đại sứ quán Nhật Bản, ống kính của ông tiếp tục hiện diện bên cạnh chiến thắng “Điện Biên Phủ trên không” tháng 12/1972 và chuyến thăm Hà Nội của minh tinh Jane Fonda, biến những biến cố lớn của đất nước thành ký ức thành phố bằng hình ảnh.
Hồ Gươm, phố cổ và triết lý Chân – Thiện – Mỹ
Dù gắn với những thời khắc lịch sử, di sản Hà Nội của Quang Phùng không chỉ đứng trên quảng trường, mà còn len vào từng ngõ nhỏ, gánh hàng, bờ hồ. Trong quan niệm của ông, cốt lõi của nhiếp ảnh là tính tư liệu, đặc biệt với những câu chuyện về Hà Nội. Ông xem nhiếp ảnh không chỉ là nghệ thuật mà quan trọng hơn là lưu giữ tư liệu, ký ức và nhịp sống con người. Hồ Gươm vì thế trở thành nơi ông đối thoại lâu dài nhất: mặt nước, hàng cây, gánh hàng rong, trẻ em, người lao động hiện lên vừa gần gũi, vừa giàu tính nhân văn. Bộ sách ảnh “Dạo quanh Hồ Gươm” năm 2011, tuyển gần 100 tác phẩm từ hàng nghìn bức ảnh, là tuyên ngôn im lặng nhưng rõ ràng về triết lý “Chân – Thiện – Mỹ” mà ông theo đuổi: trung thực với hiện thực, yêu con người, và tìm ra vẻ đẹp trong khoảnh khắc bình thường.
Không né tránh hiện thực: nhiếp ảnh tư liệu và trách nhiệm xã hội
Nói về Quang Phùng mà chỉ nhắc đến vẻ đẹp Hồ Gươm thì vẫn là một cái nhìn thiếu công bằng. Ông là người kiên quyết không để nhiếp ảnh tư liệu trở thành thứ hoài niệm dễ chịu. Máy ảnh của ông bước vào các vấn đề xã hội: ô nhiễm Hồ Gươm, những người bán hàng rong, phòng chống ma túy, các lát cắt đời sống nơi thành phố đang đổi thay. Những bức ảnh này tạo hiệu ứng xã hội không phải bằng sự gây sốc mà bằng việc buộc người xem phải nhìn lâu hơn vào những gì vẫn có mặt mỗi ngày nhưng dễ bị lãng quên. Ông từng nhấn mạnh cái “Chân” là sự trung thực với hiện thực, và chính sự trung thực ấy làm nên uy tín của kho tư liệu hình ảnh mà ông để lại: từ chiến tranh đến hòa bình, từ chính trường đến vỉa hè, từ biểu tượng đến đời thường.
Một di sản mở cho thế hệ cầm máy hôm nay
Lễ viếng nhiếp ảnh gia Quang Phùng được tổ chức ngày 23/8/2026 tại Nhà tang lễ Bệnh viện Hữu Nghị, Hà Nội. Đó là khoảnh khắc cộng đồng nhiếp ảnh và nghệ thuật Thủ đô nhận ra khoảng trống ông để lại lớn đến mức nào. Qua hàng vạn bức ảnh, ông đã lưu giữ nhiều lát cắt của Thủ đô từ những ngày chiến tranh, thời kỳ hòa bình đến những đổi thay và phát triển của thành phố. Di sản ấy không cần phải được đóng khung trong bảo tàng, mà tồn tại như một chuẩn mực âm thầm cho bất cứ ai muốn dùng máy ảnh để viết tiếp ký ức thành phố. Những danh hiệu như Giải thưởng Lớn – Vì tình yêu Hà Nội năm 2013, danh hiệu Công dân Thủ đô ưu tú năm 2022 cùng nhiều huy chương về an ninh, ngoại giao, văn học nghệ thuật và nhiếp ảnh chỉ là dấu hiệu bên ngoài. Giá trị lâu dài hơn nằm ở cách ông cho thấy: yêu Hà Nội bằng nhiếp ảnh là đi, nhìn và ghi lại, kiên trì suốt đời.
