Khai giảng ở những nơi tiếng trống trường mang nghĩa tự lập
Khai giảng năm học tại các trường giáo dục đặc biệt là những buổi lễ mở đầu hành trình học tập cá thể hóa, nơi học sinh khuyết tật được hỗ trợ bằng ngôn ngữ ký hiệu, cử chỉ, nét mặt và nhiều phương pháp phục hồi chức năng để từng bước tự lập, tham gia giáo dục hòa nhập và hòa nhập xã hội như những công dân bình đẳng. Trong sáng 5.9, Trung tâm Bảo trợ - Dạy nghề và Tạo việc làm TP.HCM tổ chức lễ khai giảng năm học 2026 - 2027, đón hàng trăm học sinh trở lại học tập, rèn luyện trong môi trường chuyên biệt nhưng hướng ra cộng đồng. Cùng ngày, Trường Chuyên biệt Hy vọng Quy Nhơn đón 156 học sinh khiếm thính, khiếm thị và khuyết tật trí tuệ bước vào năm học mới với tâm thế tiếp tục hành trình hoàn thiện bản thân. Tại Hà Nội, Trường PTCS Xã Đàn mở năm học với gần 350 học sinh, trong đó 251 em là học sinh khuyết tật, cho thấy giáo dục hòa nhập không còn là khẩu hiệu mà là thực tế đang diễn ra từng ngày.
Giáo dục cá thể hóa: mỗi em một lộ trình, không ai bị bỏ lại phía sau
Điểm nổi bật trong lễ khai giảng ở các trường giáo dục đặc biệt năm nay là cam kết mạnh mẽ với giáo dục cá thể hóa, thay cho cách dạy đồng loạt vốn không phù hợp với học sinh khuyết tật. Tại Trung tâm Bảo trợ - Dạy nghề và Tạo việc làm TP.HCM, lãnh đạo trung tâm xác định nhiệm vụ là giúp từng em tiến bộ, phát huy khả năng, từng bước tự lập và hòa nhập xã hội. Năm học 2026 - 2027, đơn vị này tập trung dạy học cá thể hóa, tăng cường ngôn ngữ ký hiệu cho học sinh khiếm thính, dùng phương pháp trực quan, lặp lại cho học sinh khuyết tật trí tuệ và bố trí việc học linh hoạt cho học sinh khuyết tật vận động. Đó không phải là ưu ái mà là công bằng: mỗi em có điểm xuất phát khác nhau thì cần một lộ trình riêng. Theo bà Lương Thu Hòa, Trường PTCS Xã Đàn bố trí học sinh khiếm thính học hòa nhập cùng bạn bình thường, còn học sinh khuyết tật trí tuệ ở lớp chuyên biệt phù hợp khả năng. Đây là cách giáo dục hòa nhập được thực thi bằng sơ đồ lớp học, không phải bằng khẩu hiệu treo tường.
Ngôn ngữ ký hiệu, ánh mắt và đôi tay: những bài học vượt ra khỏi con chữ
Nếu ở trường phổ thông, ngày khai giảng được nhớ đến bằng những bài phát biểu dài và tiếng hát, thì ở các trường giáo dục đặc biệt, nó được ghi dấu bằng đôi tay chuyển động và ánh mắt hiểu nhau. Tại Trường Chuyên biệt Hy vọng Quy Nhơn, giáo viên sử dụng ngôn ngữ ký hiệu để hướng dẫn học sinh trong lễ khai giảng, giúp các em khiếm thính tiếp nhận thông tin thay vì đứng bên lề ngày hội. Ở Trường PTCS Xã Đàn, cả tiết mục văn nghệ lẫn phần nghi thức đều có ngôn ngữ ký hiệu, hình thể và nét mặt làm cầu nối, những đôi tay chuyển động theo nhịp điệu truyền tải cảm xúc thay cho lời nói. Với nhiều trẻ khiếm thính chưa hình thành ngôn ngữ, giáo viên có thể phải dành gần trọn năm lớp 1 chỉ để dạy ký hiệu, dạy cách biểu đạt nhu cầu, cảm xúc và khái niệm cơ bản trước khi đến với sách vở. Đó là sự kiên trì mà xã hội thường không nhìn thấy, nhưng chính là nền tảng để các em giao tiếp và tham gia giáo dục hòa nhập thực chất.
Những con số biết nói: thành tích, khoảng trống và niềm hy vọng
Trong bức tranh ngày khai giảng ở các trường giáo dục đặc biệt, các con số không chỉ là thống kê mà là bằng chứng về tiềm năng của học sinh khuyết tật khi được học đúng cách. Năm học vừa qua, Trường Chuyên biệt Hy vọng Quy Nhơn có 44/149 học sinh được công nhận xuất sắc, chiếm hơn 29,5%, và 19/19 em hoàn thành chương trình tiểu học. Những thành tích ấy thách thức định kiến rằng trẻ khiếm thính, khiếm thị hay khuyết tật trí tuệ không thể theo kịp chương trình. Tại TP.HCM, Trung tâm Bảo trợ - Dạy nghề và Tạo việc làm tổ chức lễ khai giảng với 450 học sinh tham dự, cho thấy nhu cầu về loại hình trường này là rất lớn. Tuy vậy, lãnh đạo trung tâm thẳng thắn thừa nhận đội ngũ giáo viên còn thiếu, cơ sở vật chất vẫn đang sửa chữa, nâng cấp. Sự quá tải đó là lời nhắc cho ngành giáo dục: nếu muốn giáo dục hòa nhập không chỉ tồn tại trong vài “ngôi trường hy vọng”, chúng ta cần đầu tư nhân lực và không gian cho những mô hình đã chứng minh hiệu quả.
Từ giọt nước mắt khai giảng đến giấc mơ hòa nhập xã hội
Đằng sau các nghi thức khai giảng ở trường giáo dục đặc biệt là những câu chuyện thầm lặng của gia đình và thầy cô. Nhiều học sinh vào lớp 1 ở Trường PTCS Xã Đàn bỡ ngỡ, sợ hãi, khóc vì nhớ bố mẹ; với các em, chỉ riêng việc làm quen trường lớp đã là thử thách. Giáo viên không chỉ dạy chữ mà còn chăm sóc, hướng dẫn, trở thành bạn đồng hành bằng ngôn ngữ ký hiệu, cử chỉ, nét mặt và sự kiên nhẫn để giúp học sinh biết tự phục vụ, giao tiếp và mạnh dạn hơn trong tập thể. Phụ huynh có con gắn bó với Trung tâm Bảo trợ - Dạy nghề và Tạo việc làm TP.HCM hơn 10 năm chia sẻ, mỗi mùa khai giảng là một niềm vui mới vì con được tiếp tục đến trường, được giao tiếp, kết bạn và dạn dĩ hơn, nhờ đó có thêm khả năng hòa nhập xã hội. Khi một em Down bước lên lớp 7, một em hoàn thành xong tiểu học chuyên biệt hay một em dám chào đúng cách trước đám đông, đó không chỉ là bước tiến cá nhân mà là chiến thắng nhỏ của cả hệ thống giáo dục hòa nhập. Và trong những ngày khai giảng đầy cảm xúc ấy, thông điệp rõ ràng nhất là: học sinh khuyết tật không cần thương hại, điều các em cần là cơ hội được học, được tự lập và được xuất hiện trong đời sống xã hội như bất kỳ ai khác.
