Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai: không phải thêm giờ học mà là đổi môi trường
Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai trong trường học là cách tổ chức dạy học để học sinh sử dụng tiếng Anh như công cụ giao tiếp và tiếp nhận kiến thức ở nhiều môn, nhiều hoạt động, thay vì chỉ học ngữ pháp và từ vựng trong các tiết ngoại ngữ tách biệt; trọng tâm là xây dựng môi trường học tập tiếng Anh tự nhiên, liên tục và gắn với đời sống học đường. Đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai không thể hiểu đơn giản là tăng số tiết trên thời khóa biểu, mà là thay đổi cách thiết kế chương trình song ngữ trường học, từ nội dung môn học đến hoạt động trải nghiệm. Khi tiếng Anh xuất hiện trong giờ Toán, Tin, Hóa, trong tiết chào cờ hay câu lạc bộ, học sinh buộc phải nghe, nói, đọc, viết để giải quyết nhiệm vụ học tập bằng tiếng Anh, qua đó hình thành năng lực sử dụng ngoại ngữ trong bối cảnh thực.
Hà Tĩnh: từ vài lớp tiên phong đến tham vọng hệ sinh thái tiếng Anh
Điểm đáng chú ý ở Hà Tĩnh là cách địa phương này coi tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai như một chiến lược giáo dục dài hơi, bắt đầu từ những lớp học rất cụ thể. Tại Trường THPT chuyên Hà Tĩnh, từ năm học 2025–2026, việc dạy học bằng tiếng Anh đã được triển khai ở các môn chuyên như Toán, Tin học, Hóa học, biến ngoại ngữ thành phương tiện tiếp nhận và trao đổi kiến thức chuyên môn. Ở cấp THCS, Trường THCS Lê Văn Thiêm duy trì 1–2 tiết Toán bằng tiếng Anh mỗi tuần cho mỗi khối từ năm học 2021–2022. Đây không phải thử nghiệm mang tính phong trào, mà là bước đi có chủ đích trong kế hoạch của UBND tỉnh về tăng cường dạy và học ngoại ngữ, từng bước đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai và xây dựng hệ sinh thái tiếng Anh giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn đến 2045.
Quan trọng hơn, các lớp song ngữ này cho thấy một điều: khi tiếng Anh trở thành ngôn ngữ làm việc trong lớp, học sinh tiếp thu kiến thức nhanh hơn và mạnh dạn giao tiếp hơn, đồng thời phát triển song song năng lực môn học và ngoại ngữ. Đây là minh chứng rằng chương trình song ngữ trường học không phải “xa xỉ” nếu được thiết kế phù hợp với điều kiện địa phương. Những mô hình Toán, Hóa, Tin bằng tiếng Anh ở trường chuyên hay Toán bằng tiếng Anh tại THCS Lê Văn Thiêm đang trở thành dữ liệu thực tế để tổng kết, hoàn thiện và nhân rộng. Cách làm của Hà Tĩnh cho thấy một lộ trình khả thi: bắt đầu từ trường trọng điểm, xây dựng chuẩn về học liệu, phương pháp, rồi mở rộng dần sang các cấp học khác.
Giáo viên: mắt xích quyết định thành bại của dạy học bằng tiếng Anh
Nếu môi trường học tập tiếng Anh là “sân khấu”, thì giáo viên chính là người đạo diễn. Dạy học bằng tiếng Anh không thể chỉ giao cho giáo viên ngoại ngữ hay yêu cầu giáo viên bộ môn tự xoay sở. Thực tế tại các lớp Toán bằng tiếng Anh cho thấy người dạy phải đồng thời nắm vững chuyên môn, tiếng Anh học thuật, phương pháp tổ chức lớp học và có hệ thống học liệu phù hợp. Một giáo viên Toán giỏi chưa chắc có thể đứng lớp bằng tiếng Anh, trong khi giáo viên tiếng Anh không thể thay thế kiến thức chuyên môn của giáo viên Toán, Hóa, Tin. Vì vậy, nếu không đầu tư bài bản cho đào tạo và bồi dưỡng, các mô hình song ngữ sẽ dễ dừng lại ở vài “show diễn” đẹp trên báo cáo hơn là thay đổi thực chất trong lớp học.
Ở Hà Tĩnh, Trường Đại học Hà Tĩnh với các ngành Sư phạm Toán, Sư phạm Tin học, Sư phạm Tiếng Anh đang được xem là nguồn lực để xây dựng chương trình bồi dưỡng giáo viên theo hướng kết hợp năng lực ngoại ngữ, chuyên môn và phương pháp dạy học bằng tiếng Anh. Các khóa bồi dưỡng được định hướng đi vào yêu cầu rất cụ thể: thiết kế giáo án song ngữ, xây dựng học liệu, chuẩn hóa thuật ngữ chuyên môn, tổ chức thảo luận, đặt câu hỏi và đánh giá học sinh bằng tiếng Anh. Đây là bước đi đúng, bởi nếu giáo viên không được hỗ trợ về chuyên môn lẫn phương pháp, môi trường tiếng Anh trong lớp sẽ chỉ là vài câu khẩu hiệu. Cần thêm các lớp tập huấn chuyên sâu cho giáo viên tại trường THPT chuyên, THCS trọng điểm, cùng mạng lưới chia sẻ kinh nghiệm để tránh mỗi trường “tự bơi” một kiểu.
Tiểu học Tây Tiền Hải: biến giờ chào cờ thành sân chơi tiếng Anh
Nếu các lớp chuyên ở Hà Tĩnh cho thấy chiều sâu học thuật của chương trình song ngữ, thì Trường Tiểu học Tây Tiền Hải lại minh chứng một hướng đi khác: đưa tiếng Anh vào những khoảnh khắc rất đời thường của học sinh. Sáng 12/10, trường triển khai chương trình nói tiếng Anh trong nhà trường, lồng ghép trong tiết chào cờ đầu tuần theo công văn chỉ đạo của Sở Giáo dục và Đào tạo, hướng tới mục tiêu từng bước đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai. Giáo viên tiếng Anh trực tiếp xây dựng kịch bản, tổ chức hoạt động giao tiếp với học sinh bằng những câu hỏi gần gũi về con người, sự vật, hoạt động học tập, giúp các em ôn luyện kiến thức, rèn nghe, hiểu và phản xạ giao tiếp.
Với 33 lớp, hơn 960 học sinh và đội ngũ 62 cán bộ, giáo viên, nhân viên, nhà trường xác định tăng cường thực hành tiếng Anh là hoạt động thiết thực để đổi mới phương pháp dạy và học. Chương trình nói tiếng Anh sẽ được duy trì định kỳ 2 lần mỗi tháng trong các tiết chào cờ. Mỗi câu trả lời đúng, học sinh nhận một phần quà nhỏ, tạo không khí vui tươi và khuyến khích các em mạnh dạn giao tiếp bằng tiếng Anh. Đây là ví dụ rõ ràng cho thấy môi trường học tập tiếng Anh không nhất thiết phải bắt đầu từ những tiết học nặng kiến thức; nó có thể hình thành từ sân chơi, từ hoạt động tập thể, miễn là học sinh được sử dụng tiếng Anh thường xuyên, tự nhiên và có cảm xúc tích cực với ngoại ngữ.
Từ mô hình địa phương đến chiến lược quốc gia: cần một tầm nhìn nhất quán
Nhìn vào Hà Tĩnh và Tây Tiền Hải, có thể thấy một điểm chung: tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai chỉ có ý nghĩa khi gắn với môi trường sử dụng thực tế. Đề án đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn 2045 đặt mục tiêu xây dựng hệ sinh thái tiếng Anh, nâng cao chất lượng dạy tiếng Anh và dạy học bằng tiếng Anh theo lộ trình phù hợp từng địa phương. Nhưng nếu chỉ dừng ở văn bản, đề án sẽ không tự biến thành các giờ Toán bằng tiếng Anh hay những tiết chào cờ sôi nổi. Cần coi các mô hình như ở THPT chuyên Hà Tĩnh, THCS Lê Văn Thiêm và Tiểu học Tây Tiền Hải là “phòng thí nghiệm” để rút kinh nghiệm, chuẩn hóa và nhân rộng.
Điều còn thiếu hiện nay là một khung chính sách thống nhất về chương trình song ngữ trường học: tiêu chuẩn giáo viên, chuẩn đầu ra học sinh, cách đánh giá, và cơ chế phối hợp giữa trường phổ thông với trường sư phạm. Cùng với đó, cần chú ý đến cả bậc mầm non, nơi giáo viên được bồi dưỡng để tổ chức hoạt động làm quen tiếng Anh qua trò chơi, âm nhạc, kể chuyện, vận động và giao tiếp hằng ngày. Nếu chiến lược tiếng Anh chỉ tập trung vào thi cử, chúng ta sẽ tiếp tục tạo ra thế hệ học sinh giỏi làm bài nhưng ngại nói. Ngược lại, nếu ưu tiên môi trường học tập tiếng Anh tự nhiên, từ mầm non đến THPT, tiếng Anh mới có cơ hội trở thành ngôn ngữ thứ hai đúng nghĩa trong đời sống học đường.
