Điện xanh Vĩnh Long: Dư địa lớn, thách thức là nối cung cầu

Điện xanh Vĩnh Long: Từ tiềm năng dư thừa đến câu chuyện lợi thế cạnh tranh

Điện xanh Vĩnh Long là cách tỉnh này kết nối nguồn năng lượng tái tạo đang dư thừa với nhu cầu sử dụng điện sạch của doanh nghiệp thông qua cơ chế mua bán điện trực tiếp, nhằm biến tiềm năng phát điện thành giá trị kinh tế, nâng sức cạnh tranh sản xuất và đáp ứng các chuẩn mực môi trường trong chuỗi cung ứng xanh. Chiều 17.9, Sở Công thương tỉnh tổ chức hội nghị kết nối cung cầu điện xanh, thúc đẩy sản xuất xanh và triển khai DPPA, với sự tham gia của cơ quan quản lý điện lực và các đơn vị phát điện, sử dụng năng lượng tái tạo. Điểm đáng chú ý là lãnh đạo tỉnh không coi điện xanh chỉ là câu chuyện thêm bao nhiêu MW mà là bao nhiêu doanh nghiệp chuyển sang sản xuất xanh, bao nhiêu sản phẩm sạch có thể bước vào thị trường xuất khẩu. Quan điểm này đặt dấu hỏi rất rõ: nếu không gắn điện xanh với thị trường tiêu thụ, năng lượng dư thừa sẽ chỉ là lợi thế bị bỏ ngỏ, không thành động lực phát triển.

Khoảng cách 1,79 tỷ kWh – 155 triệu kWh: Nguồn cung không phải điểm nghẽn

Nếu nhìn vào cấu trúc cung cầu điện xanh Vĩnh Long, điều rõ nhất là cung đang bỏ xa cầu. Khảo sát 275 phiếu hợp lệ cho thấy nhu cầu điện xanh của doanh nghiệp mới khoảng 155 triệu kWh mỗi năm, trong khi 8 dự án năng lượng tái tạo có thể phân bổ khoảng 626 MW, tương đương 1,79 tỷ kWh/năm cho cơ chế mua bán điện trực tiếp, cao hơn 11–12 lần nhu cầu đã xác định. Câu chuyện không còn là thiếu điện xanh, mà là chưa có đủ doanh nghiệp sẵn sàng ký hợp đồng dài hạn, đưa chi phí và sản lượng điện sạch vào kế hoạch sản xuất. Với tổng công suất các nguồn điện đang vận hành thương mại lên tới khoảng 5.460 MW trên địa bàn, Vĩnh Long đứng trước cơ hội trở thành điểm xuất phát của một "vùng xuất khẩu điện xanh" trong chuỗi sản xuất và xuất khẩu xanh khu vực. Nhưng nếu các vướng mắc về vị trí nối lưới, biểu đồ phụ tải, điều kiện hợp đồng, đo đếm và thương mại không được xử lý, nguồn cung dư thừa vẫn chỉ là con số trên giấy, không trở thành lợi thế cạnh tranh thực sự.

DPPA: Cơ chế mở lối cho doanh nghiệp mua điện xanh trực tiếp

Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) là chiếc cầu nối quan trọng giữa các dự án năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn tại Vĩnh Long. Theo đại diện cơ quan điện lực, cơ chế này có hai hướng: qua đường dây kết nối riêng cho khách hàng dùng từ 20.000 kWh/tháng; và qua lưới điện quốc gia hoặc thị trường điện cho khách hàng từ 200.000 kWh/tháng. Đây là cấu trúc nhắm thẳng vào các nhà máy, khu công nghiệp – những nơi có khả năng chuyển đổi sang sản xuất xanh và tham gia các cam kết ESG, RE100. Một phát biểu đáng trích dẫn là nhận định rằng mua bán điện trực tiếp có thể tạo lợi ích dài hạn cho cả bên mua và bên bán: doanh nghiệp có thêm khả năng tiếp cận điện sạch, giảm phát thải gián tiếp; nhà phát triển năng lượng có nguồn doanh thu ổn định hơn để tính toán đầu tư dự án. Vấn đề nằm ở chỗ doanh nghiệp có nắm rõ điều kiện tham gia, cách đo đếm, cơ chế giá và trách nhiệm pháp lý hay không – nếu thiếu minh bạch, DPPA khó trở thành công cụ chiến lược, mà chỉ là thêm một thủ tục.

Chi phí, dữ liệu và lưới điện: những nút thắt phải gỡ để thị trường điện xanh vận hành

Khi đi vào vận hành, DPPA không chỉ là bản hợp đồng mà là cả một hệ sinh thái: lưới điện, đo đếm, dữ liệu và cách xử lý rủi ro của cung cầu điện xanh. Doanh nghiệp sản xuất quan tâm nhất đến khả năng dự báo chi phí trong suốt thời hạn hợp đồng; họ cần thấy rõ công thức điều chỉnh, các khoản phí, tránh chồng chéo với cơ chế giá điện khác. Đặc tính của năng lượng tái tạo khiến sản lượng không phải lúc nào trùng với nhu cầu nhà máy; nếu không có phương án rõ ràng cho phần chênh lệch, doanh nghiệp sẽ khó đưa điện xanh Vĩnh Long vào kế hoạch sản xuất dài hạn. Một đề xuất đáng chú ý là xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung cho các dự án tham gia mua bán điện trực tiếp, cập nhật loại nguồn, vị trí, công suất, trạng thái để bên mua dễ tìm nguồn và bên bán dễ tìm khách hàng. Cùng với đó, điều kiện lưới điện phân phối tại Vĩnh Long, quy trình đăng ký, đo đếm theo chu kỳ 30 phút và thanh toán, hóa đơn… phải được thiết kế thành một quy trình rõ ràng, thay vì để mỗi doanh nghiệp tự "mò mẫm" với nhà phát điện.

Chiến lược tỉnh: đo hiệu quả điện xanh bằng doanh nghiệp chứ không bằng MW

Điểm đáng để các địa phương khác tham khảo là cách Vĩnh Long định nghĩa thành công điện xanh: không đo bằng công suất lắp đặt, mà bằng số doanh nghiệp dùng điện sạch, lượng sản phẩm xanh và giá trị kinh tế tạo ra. Lãnh đạo tỉnh nhấn mạnh phát triển năng lượng tái tạo phải gắn với phụ tải và thị trường tiêu thụ điện xanh, với sản xuất xanh và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Tỉnh đã giao cơ quan công thương làm đầu mối tổng hợp cung cầu, phân loại vướng mắc, hỗ trợ doanh nghiệp, đồng thời chuyển các vấn đề vượt thẩm quyền lên cấp cao hơn để hướng dẫn, xử lý. Song song, các nhà phát triển như REE đang khảo sát điện gió gần bờ, ngoài khơi và đề xuất đưa nguồn phù hợp vào quy hoạch, gắn phát triển điện xanh với thu hút đầu tư và xuất khẩu xanh. Kết luận cần rạch ròi: với khoảng cách 1,79 tỷ kWh nguồn cung tiềm năng và 155 triệu kWh nhu cầu hiện tại, nếu Vĩnh Long không tiếp tục đẩy mạnh cơ chế DPPA, hoàn thiện dữ liệu và hạ tầng, lợi thế về năng lượng tái tạo sẽ bị lãng phí; ngược lại, nếu kết nối cung cầu điện xanh thành công, tỉnh có thể trở thành điểm đến FDI cho những doanh nghiệp muốn sản xuất sạch ở khu vực đồng bằng.