Cốm – từ hạt lúa non đến biểu tượng di sản văn hóa ẩm thực
Lễ hội cốm là chuỗi hoạt động cộng đồng xoay quanh nghề làm cốm, nơi hạt lúa non được giã, rang, gói thành những thức quà như bánh cốm truyền thống và mâm cốm đẹp mắt, đồng thời trở thành biểu tượng cho di sản văn hóa ẩm thực, bản sắc tộc người và đời sống tinh thần của cư dân miền núi. Tinh hoa của cốm nằm ở kỹ năng chế biến khéo léo cùng kinh nghiệm của người nông dân vùng cao, được trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi bước vào không gian lễ hội, ta nhìn thấy rõ ràng cốm không chỉ là món ăn mà là câu chuyện về cây lúa, về mùa màng, về cách cộng đồng gắn kết quanh những hạt ngọc của ruộng đồng.
Điểm đáng nói là cốm được nâng lên thành ngôn ngữ của bản sắc. Trong một thời đại mà ẩm thực bị thương mại hóa nhanh chóng, việc người dân vẫn giã cốm bằng tay, rang lúa trên bếp lửa, trang trí mâm cốm như một tác phẩm nghệ thuật cho thấy họ cố tình đi ngược lại tốc độ công nghiệp để giữ lại nhịp sống nông nghiệp chậm mà sâu. Tinh thần của lễ hội cốm 2026, từ Bắc Quang đến cốm Hợp Thành, chính là lời khẳng định rằng di sản văn hóa ẩm thực không thể bảo tồn bằng khẩu hiệu, mà phải được sống mỗi mùa thu trong tiếng chày giã cốm, trong mùi lúa mới lan trên sân bản.
Hội thi cốm Bắc Quang: Khi cuộc thi trở thành lớp học về nghề lúa
Tại Bắc Quang, hội thi cốm – tinh hoa từ cây lúa mở rộng năm 2026 cho thấy một cách tổ chức rất đáng chú ý: biến cuộc thi thành lớp học cộng đồng về nghề lúa và nghề làm cốm. 18 đội tham gia, trong đó có 15 đội đến từ các thôn, 2 đội của xã Hùng An, xã Đồng Tâm và 1 đội của hợp tác xã cốm tươi Thơm Thương. Con số này không chỉ là dữ liệu tổ chức; nó nói lên chiều rộng của mạng lưới những người còn gắn bó với hạt lúa theo nghĩa truyền thống.
Ba phần thi – giã cốm truyền thống, gói bánh chưng cốm và trang trí mâm cốm – được thiết kế như một bản đồ kỹ năng nghề lúa. Giã cốm là khoảnh khắc người trẻ phải học lại độ lực tay, độ rang lúa, độ cảm nhận mùi hương; gói bánh cốm truyền thống buộc họ hiểu thế nào là tỷ lệ nếp, đậu, cốm và lá; còn mâm cốm là bài tập nhìn cốm như di sản văn hóa ẩm thực chứ không chỉ là món ăn trưng bày. Kết thúc hội thi, 11 giải được trao, với giải Nhất thuộc về đội Sắc Thu Hương Cốm, các giải Nhì và Ba chia đều cho những tập thể thể hiện tốt tay nghề và tinh thần đoàn kết. Đây là cách tôn vinh đúng nghĩa: vinh danh người làm nghề, không phải chỉ những sản phẩm đẹp mắt.
Cốm Hợp Thành: Lễ hội biến làng bản thành không gian trải nghiệm bản sắc
Nếu Bắc Quang dùng cuộc thi để dạy nghề lúa, thì cốm Hợp Thành cho thấy một cách tiếp cận rộng hơn: biến cả xã thành một không gian trải nghiệm văn hóa quanh hạt cốm. Lễ hội ở Hợp Thành được tổ chức với chuỗi hoạt động gắn với nghề làm cốm truyền thống và bản sắc văn hóa của cộng đồng Tày, Dao, Giáy, Xá Phó. Điều quan trọng là người dân và du khách không bị đặt ở vị trí khán giả thụ động, mà được khuyến khích tự tay tham gia giã cốm, nấu món ăn, thưởng thức ẩm thực miền núi và khám phá các sản phẩm đặc trưng của địa phương. Đây là cách nhìn cốm như điểm khởi đầu của du lịch trải nghiệm, chứ không chỉ là thứ đặc sản để mua mang về.
Không gian lễ hội cốm Hợp Thành nhấn mạnh vào ẩm thực miền núi, với các gian hàng nông nghiệp, ẩm thực và văn hóa được bố trí mang bản sắc vùng cao, tạo chỗ giao lưu giữa cư dân bản địa và người phương xa. Theo nguồn địa phương, "điểm nhấn của lễ hội là không gian giới thiệu, quảng bá nghề làm cốm truyền thống cùng các sản phẩm nông nghiệp, ẩm thực và văn hóa của đồng bào các dân tộc". Đó là một tuyên ngôn rõ ràng: cốm Hợp Thành không muốn đứng một mình như một món quà, mà muốn kéo cả hệ sinh thái di sản văn hóa ẩm thực miền núi vào cùng khung hình. Khi du khách đi từ gian cốm sang gian thổ cẩm, từ mâm cốm sang chợ phiên, họ hiểu cốm là một phần của đời sống chứ không phải món ăn cô lập.
Nghi lễ, thể thao và trò chơi dân gian: sợi dây kết nối cộng đồng quanh hạt cốm
Một lý do khiến lễ hội cốm Hợp Thành đáng bàn là cách nó dùng các hoạt động văn hóa, thể thao và trải nghiệm để kết nối cộng đồng, thay vì chỉ quảng bá sản phẩm. Nghi lễ Then Pang Mẩu – Đón hồn Mẹ Lúa đặt hạt lúa, và từ đó là hạt cốm, vào trung tâm thế giới tâm linh của cư dân vùng cao. Trình diễn trang phục dân tộc, giao lưu văn nghệ, Xòe đại đoàn kết, trò chơi dân gian và hoạt động thể thao biến lễ hội thành sinh hoạt chung, nơi người dân các dân tộc đứng cùng nhau trên một sân chơi, chứ không tách biệt thành "chủ" và "khách".
Điều đáng nói là mọi hoạt động ấy đều quay về cốm như trục xoay. Người dân, du khách tham gia trải nghiệm làm cốm, thi giã cốm, thưởng thức ẩm thực và khám phá sản phẩm đặc trưng, đồng thời đi tham quan cảnh quan, bản làng, chợ phiên vùng cao, các điểm như thác Nậm Rịa, thác Phìn Hồ và cánh đồng lúa mùa thu. Khi ta vừa giã cốm vừa nhìn xuống cánh đồng lúa dưới thung, cốm bỗng trở thành sợi dây nối từ ruộng đến mâm, từ nghi lễ đến môn thể thao tập thể. Đây là mô hình lễ hội mà nhiều địa phương khác nên học: quảng bá sản vật không tách rời việc nuôi dưỡng tinh thần cộng đồng.
Từ nghề làm cốm đến chiến lược giữ bản sắc ẩm thực miền núi
Nhìn lại lễ hội cốm ở Bắc Quang và cốm Hợp Thành, điều nổi bật không phải là màu xanh của từng mẻ cốm, mà là chiến lược giữ bản sắc thông qua nghề lúa và ẩm thực miền núi. Từ những hạt lúa mới, bằng sự khéo léo và kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ, người dân đã tạo nên những mẻ cốm thơm, những sản phẩm đẹp mắt, mang đậm dấu ấn văn hóa và ẩm thực địa phương. Cốm vì thế là di sản văn hóa ẩm thực theo nghĩa đầy đủ: kết hợp kỹ năng, trí nhớ cộng đồng, môi trường sống và bản sắc tộc người.
Lễ hội cốm 2026 cho thấy nếu địa phương coi cốm Hợp Thành hay cốm Bắc Quang là trung tâm, họ có thể xây dựng quanh đó cả một không gian trải nghiệm: từ hội thi giã cốm, gói bánh cốm truyền thống, trang trí mâm cốm, đến nghi lễ đón hồn Mẹ Lúa, trình diễn trang phục, chợ phiên và du lịch cảnh quan. Kết luận không khó: muốn giữ di sản văn hóa ẩm thực, hãy bắt đầu từ những sản vật tưởng như nhỏ bé nhưng chứa đựng lịch sử và bàn tay người nông dân vùng núi. Cốm là một ví dụ, và cách các lễ hội đang vận hành cho thấy đây không phải hoài niệm, mà là hướng đi bền vững cho bản sắc địa phương.
