Dừa và hồ tiêu: từ nông sản quen thuộc đến “vàng” xuất khẩu
Trái cây và cây công nghiệp Việt Nam, đặc biệt là dừa và hồ tiêu, đang chuyển mình từ những nông sản quen thuộc trong vườn nhà thành nông sản chủ lực xuất khẩu, chiếm vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu và mở ra cơ hội tăng thu nhập rõ rệt cho hàng trăm nghìn hộ nông dân. Dừa hiện nằm trong nhóm sáu cây công nghiệp chủ lực theo Đề án phát triển cây công nghiệp chủ lực đến năm 2030, trong khi hồ tiêu từng được ví là “vàng đen” của Việt Nam nhờ giá trị cao trên thị trường quốc tế. Điểm chung là cả hai đang cùng bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới, được hậu thuẫn bởi nhu cầu tăng mạnh từ Mỹ, Trung Quốc và nhiều thị trường khác.
Dừa Việt Nam: “vàng xanh” trên thị trường Mỹ và Trung Quốc
Xuất khẩu dừa Việt Nam đang cho thấy vì sao giới chuyên môn gọi đây là “vàng xanh tỷ đô”. Sáu tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu dừa ước đạt mức cao, trong đó dừa tươi chiếm hơn một nửa giá trị và tăng trưởng nhanh hơn mặt bằng chung. Điều này phản ánh tiềm năng dài hạn của xuất khẩu dừa Việt Nam, nhất là khi nhu cầu từ châu Âu, châu Mỹ và thị trường Trung Quốc dừa tăng mạnh, đẩy giá dừa nguyên liệu tại vườn có thời điểm lên tới 10.000–12.000 đồng mỗi trái. Dừa tươi và dừa khô chủ yếu được tiêu thụ tại Trung Quốc, Thái Lan và Mỹ, biến hai thị trường lớn này thành “đầu tàu” cho dừa Việt.
Bước ngoặt quan trọng của ngành dừa đến từ tháng 8/2024, khi dừa tươi Việt Nam chính thức được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc. Đây là thị trường tiêu thụ khoảng 4 tỷ quả dừa mỗi năm, trong đó khoảng 2,6 tỷ quả là dừa tươi. Theo chuyên gia Tattawin Saruno, thị trường Trung Quốc trước đây phụ thuộc nhiều vào nguồn cung từ Thái Lan nhưng hiện đã chuyển mạnh sang nhập khẩu từ Việt Nam. Việt Nam hiện nằm trong nhóm bốn quốc gia sản xuất và xuất khẩu dừa lớn nhất thế giới, đồng nghĩa dư địa mở rộng xuất khẩu dừa Việt Nam còn rất lớn nếu duy trì chất lượng ổn định và đầu tư sâu vào chế biến.
Giá trị lan tỏa: từ nông dân đến doanh nghiệp chế biến
Lợi ích từ cú hích xuất khẩu dừa không dừng ở con số kim ngạch. Nhu cầu tăng cao đã kéo giá dừa nguyên liệu tại vườn lên 10.000–12.000 đồng mỗi trái, cao hơn đáng kể so với các năm trước, giúp nông dân cải thiện thu nhập rõ rệt. Hiện cả nước có khoảng 200.000 ha dừa, tập trung chủ yếu tại Đồng bằng sông Cửu Long; riêng một địa phương có gần 120.000 ha và khoảng 270.000 hộ dân đang có nguồn thu ổn định từ cây dừa, với thu nhập bình quân khoảng 100–150 triệu đồng/ha/năm. Đây là tác động rất cụ thể của nông sản Việt Nam 2026 đối với đời sống người trồng.
Ở phía doanh nghiệp, xu hướng không còn là xuất khẩu dừa thô mà tập trung vào sản phẩm chế biến sâu, đúng tinh thần phát triển nông sản chủ lực xuất khẩu. Nhiều doanh nghiệp đang tăng tốc đầu tư vào chế biến nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của các thị trường Mỹ, châu Âu và Australia. Một nhà máy chế biến dừa mới với dây chuyền công nghệ châu Âu, hệ thống tiệt trùng UHT, công suất hàng chục nghìn tấn sản phẩm mỗi năm đã được khởi công. Điều này cho thấy, nếu biết tận dụng đà tăng của thị trường Trung Quốc dừa và Mỹ, chuỗi giá trị dừa – từ nông dân đến nhà máy – có thể cùng nâng cấp lên một mặt bằng mới.
Hồ tiêu: “vàng đen” hồi sinh nhờ Mỹ và Trung Quốc tăng mua
Song song với dừa, hồ tiêu – loại nông sản từng trầm lắng – đang tạo bất ngờ trên thị trường quốc tế. Chỉ trong quý I, Việt Nam đã xuất khẩu 66.350 tấn hồ tiêu, thu về khoảng 430 triệu USD, tăng 39,2% về sản lượng và 31,7% về giá trị so với cùng kỳ. Riêng tháng 3, xuất khẩu đạt 30.638 tấn, trị giá 199,3 triệu USD, tăng tới 119,3% so với tháng trước và 51,3% so với cùng kỳ năm trước. Đây là bằng chứng cho thấy “mỏ vàng đen” đang hồi sinh mạnh mẽ sau cú rơi giá nghiêm trọng giai đoạn 2017, khi nhiều nông hộ buộc phải chặt bỏ hoặc chuyển đổi cây trồng vì thua lỗ kéo dài.
Động lực lớn nhất cho sự bứt phá của hồ tiêu đến từ nhu cầu mua tăng mạnh của Mỹ và Trung Quốc. Kết thúc tháng 3, Mỹ nhập khẩu hơn 8.000 tấn hồ tiêu, tăng 121%; Trung Quốc mua hơn 3.600 tấn, tăng tới 134,7% chỉ trong một tháng. Tính chung quý I, Mỹ vẫn là thị trường số 1, chiếm hơn 25% thị phần; Trung Quốc tăng tới 321% và vươn lên vị trí thứ 2. Tuy nhiên, nguồn cung lại đang thu hẹp khi sản lượng hồ tiêu Việt Nam năm 2026 dự kiến giảm 15–20%. Trong nước, giá tiêu đã tăng lên 140.000–150.000 đồng/kg, phản ánh tình trạng nguồn cung thắt chặt. Người trồng tiêu được hưởng lợi, nhưng áp lực giữ chất lượng và tránh mở rộng “nóng” lại xuất hiện.
Thách thức phía trước: không đánh đổi bền vững lấy tăng trưởng ngắn hạn
Cả dừa và hồ tiêu đều đang đứng trước ngã rẽ: hoặc tận dụng cơ hội để bước lên nấc thang mới trong chuỗi giá trị, hoặc lặp lại vòng xoáy “trồng – chặt” như trong quá khứ. Với hồ tiêu, bài học sau giai đoạn giá tăng phi mã 2015–2017 vẫn còn nóng hổi: nông dân ồ ạt mở rộng diện tích, rồi chứng kiến giá lao dốc kéo dài. Nhiều vườn tiêu lâu năm già cỗi, chất lượng và sản lượng sụt giảm, buộc người trồng phải chuyển sang cây khác. Nay khi giá lên, nếu chỉ chạy theo sản lượng, ngành hồ tiêu rất dễ tái diễn chu kỳ bấp bênh.
Ngược lại, dừa đang được quy hoạch rõ hơn trong chiến lược nông sản chủ lực xuất khẩu, khi được xếp vào nhóm sáu cây công nghiệp chủ lực đến năm 2030. Việc doanh nghiệp đẩy mạnh đầu tư chế biến, mở rộng thị trường nước dừa đóng hộp, dầu dừa, cơm dừa sấy, than hoạt tính từ gáo dừa… cho thấy tầm nhìn dài hạn hơn. Cơ hội là có thật: thị trường Trung Quốc dừa chuyển mạnh sang nhập từ Việt Nam, Mỹ vẫn là khách hàng lớn của các sản phẩm giá trị gia tăng. Nhưng để biến xuất khẩu dừa Việt Nam và hồ tiêu thành trụ cột bền vững của nông sản Việt Nam 2026 và những năm sau, điều quan trọng là kiểm soát diện tích, đầu tư chất lượng, và ưu tiên chế biến sâu thay vì chỉ chạy theo kim ngạch ngắn hạn.
