Con số lớn cần được kiểm chứng bằng dự án
Lưu trữ CO₂ là việc đưa khí carbon dioxide đã được thu giữ vào các cấu trúc địa chất phù hợp dưới lòng đất để giữ lại lâu dài, thường sau khi khí được vận chuyển khỏi nơi phát thải. Đây là một mắt xích của CCUS, không phải phương án thay thế cho việc giảm phát thải ngay tại nguồn. Ngày 27/10, hội thảo về công nghệ thu giữ, sử dụng và lưu trữ carbon do các cơ quan và Viện Dầu khí Việt Nam tổ chức đã đưa tiềm năng này trở lại bàn nghị sự. Chuyên gia Viện Dầu khí Việt Nam ước tính Việt Nam có thể lưu trữ khoảng 71 tỷ tấn CO₂, chủ yếu tại các bể Sông Hồng, Nam Côn Sơn và Cửu Long. Quy mô ấy đáng chú ý, nhưng không nên được hiểu như dung lượng đã sẵn sàng khai thác: con số tiềm năng địa chất mới là điểm khởi đầu cho khảo sát và thẩm định.
Các dạng địa chất có thể xem xét gồm mỏ dầu khí đã cạn, tầng chứa nước mặn và vỉa than sâu không còn khai thác. Mỗi loại cấu trúc đòi hỏi đánh giá riêng về khả năng tiếp nhận khí và độ an toàn lâu dài. Vì vậy, con số hàng chục tỷ tấn chỉ có ý nghĩa thực tế khi được chuyển thành dữ liệu chi tiết về từng mỏ, từng bể và điều kiện vận hành. Tiềm năng CCUS của Việt Nam là có cơ sở, nhưng chưa phải bằng chứng rằng mọi địa điểm đều phù hợp hoặc có thể phát triển thành dự án thương mại.
34 mỏ ngoài khơi là lợi thế nghiên cứu, chưa phải bảo đảm đầu tư
Việc Petrovietnam đánh giá sơ bộ khả năng lưu trữ CO₂ tại 34 mỏ dầu khí ngoài khơi tạo ra một hướng nghiên cứu cụ thể: tận dụng hiểu biết địa chất và kinh nghiệm của ngành dầu khí để xem xét các cấu trúc dưới biển. Đây là nền tảng đáng kể so với việc bắt đầu hoàn toàn từ con số không. Việt Nam cũng từng bơm ép CO₂ thành công tại mỏ Rạng Đông vào năm 2011, một kinh nghiệm có thể hỗ trợ nghiên cứu các ứng dụng quy mô lớn hơn. Tuy nhiên, thành công của một hoạt động bơm ép không tự động chứng minh rằng có thể triển khai lưu trữ lâu dài trên diện rộng. Đánh giá sơ bộ cần được nối tiếp bằng khảo sát kỹ hơn, xác định dung lượng thực tế và xem xét an toàn tại từng địa điểm.
Cơ hội không chỉ nằm ở phía lưu trữ. Thu giữ carbon có thể được nghiên cứu cho các ngành phát thải lớn như xi măng, thép, hóa chất, phân bón, nhiệt điện và dầu khí; CO₂ cũng có thể được sử dụng trong một số quy trình sản xuất. Nhưng giá trị khí hậu của mỗi phương án phải được đo bằng lượng phát thải giảm thực tế, chứ không chỉ bằng lượng CO₂ được bơm xuống lòng đất. Do đó, lựa chọn nơi thu giữ, tuyến vận chuyển và điểm lưu trữ cần được hoạch định như một chuỗi thống nhất. Nếu từng mắt xích phát triển rời rạc, lợi thế địa chất sẽ khó chuyển thành hệ thống CCUS hoạt động hiệu quả.
Chi phí, hạ tầng và quy tắc dài hạn quyết định khả năng thương mại
Khoảng cách giữa tiềm năng và dự án thương mại nằm ở những việc tốn kém và phức tạp: thu giữ CO₂ tại nhà máy, vận chuyển đến địa điểm lưu trữ, xây dựng hạ tầng và theo dõi an toàn lâu dài. Công nghệ cũng cần được lựa chọn phù hợp với từng ngành và từng cấu trúc địa chất; không thể mặc định một giải pháp sẽ hiệu quả ở mọi nơi. Chia sẻ hạ tầng giữa các cơ sở phát thải, nhất là tại các khu công nghiệp, là hướng có thể giúp giảm gánh nặng đầu tư riêng lẻ. Làm theo mô-đun, bắt đầu ở quy mô thí điểm rồi đánh giá trước khi mở rộng, cũng hợp lý hơn việc cam kết triển khai lớn khi dữ liệu và hiệu quả còn chưa được xác nhận.
Cơ chế quản lý cần trả lời rõ ai có quyền lưu trữ, ai chịu trách nhiệm nếu phát sinh rủi ro về sau, và CO₂ được đo lường, báo cáo, thẩm định ra sao. Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng không vào năm 2050 tại COP26; mục tiêu này tạo lý do để chuẩn bị sớm, thay vì chờ mọi quy định hoàn chỉnh mới bắt đầu khảo sát. Theo lộ trình được nêu tại hội thảo, giai đoạn 2027–2030 nên ưu tiên thí điểm, đánh giá chi tiết dung lượng từng mỏ và bể, đồng thời nghiên cứu các trung tâm lưu trữ có thể phục vụ nhiều cơ sở phát thải. Đây là bước đi cần thiết để biến ước tính địa chất thành dữ liệu có thể dùng cho quyết định đầu tư.
Cơ hội lớn chỉ có giá trị khi được thử nghiệm và quản lý nghiêm
Việt Nam có lý do chính đáng để theo đuổi CCUS: các bể trầm tích được đánh giá có khả năng lưu trữ hàng chục tỷ tấn CO₂, ngành dầu khí có nền tảng kinh nghiệm và 34 mỏ ngoài khơi đã được xem xét sơ bộ. Nhưng những lợi thế ấy chưa đủ để khẳng định khả năng thương mại. Nếu thiếu hạ tầng vận chuyển, công nghệ phù hợp, cơ chế phân định trách nhiệm và hoạt động giám sát đáng tin cậy, con số 71 tỷ tấn sẽ vẫn là tiềm năng trên giấy. Ngược lại, thí điểm có mục tiêu rõ ràng, công khai kết quả và mở rộng theo bằng chứng có thể giúp tránh đầu tư dàn trải. Kết luận nên thận trọng nhưng không trì hoãn: bắt đầu khảo sát và thử nghiệm ngay, đồng thời đặt an toàn, hiệu quả giảm phát thải và trách nhiệm dài hạn làm điều kiện bắt buộc.
