Giảm áp lực học sinh: vấn đề của cả hệ thống, không chỉ của kỳ thi
Giảm áp lực học sinh là quá trình cải tổ toàn bộ hệ thống giáo dục để học sinh không phải cạnh tranh căng thẳng chỉ để có một chỗ học, trong đó bao gồm mở rộng cơ sở vật chất trường học, bảo đảm đủ giáo viên, đa dạng con đường sau trung học cơ sở và đổi mới cách tuyển sinh lớp 10 theo hướng tiếp nhận công bằng, gần nơi cư trú, thay vì tạo thêm rào chắn và cuộc đua điểm số. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh rất rõ: muốn giảm áp lực cho học sinh, không thể chỉ sửa đề thi hay siết dạy thêm học thêm, mà phải đi vào những giải pháp căn cơ về trường lớp, đội ngũ và chính sách giáo dục tổng thể. Quan điểm này đặt lại trọng tâm thảo luận xã hội: thay vì trách học sinh “quá áp lực”, phải nhìn vào cấu trúc hệ thống đang tạo ra áp lực ấy.
Cơ sở vật chất trường học: gốc rễ của cuộc đua tuyển sinh lớp 10
Điểm sắc sảo trong phát biểu của Bộ trưởng là chỉ ra rằng thiếu trường lớp và giáo viên chính là nguyên nhân hệ thống khiến áp lực thi cử, học thêm, dạy thêm trở nên gay gắt. Khi dân số đô thị tăng nhanh nhưng trường học không theo kịp, mỗi chỗ học “tốt” trở thành tài nguyên khan hiếm, kéo theo một cuộc đua điểm số đầy căng thẳng. Áp lực tuyển sinh lớp 10 vì thế không đồng đều trên cả nước mà tập trung ở các thành phố và khu vực nhu cầu học tập tăng mạnh nhưng năng lực đáp ứng còn hạn chế. Quan điểm chuyển từ tư duy “tuyển sinh” sang “tiếp nhận vào học”, để học sinh được bố trí học ở nơi thuận tiện, gần nhà, chỉ có thể thành hiện thực nếu cung trường lớp đáp ứng được cầu. Nói cách khác, không thể mơ giảm áp lực học sinh nếu vẫn để lớp học quá tải và giáo viên thiếu.
Phân luồng học sinh: từ rào chắn điểm số đến lựa chọn có chất lượng
Khác với cách hiểu phổ biến vẫn coi phân luồng là việc “ép” một phần học sinh ra khỏi trung học phổ thông, Bộ trưởng khẳng định phân luồng là chủ trương đúng nếu được thực hiện bằng cách tạo thêm lựa chọn, chứ không dựng rào chắn. Chính sách giáo dục lâu nay có lúc áp dụng phân luồng khá cứng nhắc: hạn chế chỉ tiêu lớp 10 công lập để buộc học sinh chuyển sang học nghề. Trong khi đó, tâm lý xã hội vẫn ưu tiên bằng cấp phổ thông, nên rào chắn về chỉ tiêu càng làm tăng cạnh tranh và đẩy áp lực thi cử, học thêm lên cao. Cách tiếp cận mới là hướng tới phổ cập trung học phổ thông và tương đương, bao gồm trung học phổ thông, trung học nghề và giáo dục thường xuyên cấp trung học phổ thông. Học sinh chỉ tự tin đi vào giáo dục nghề nghiệp khi các trường nghề có chất lượng, cơ hội việc làm rõ ràng và lộ trình học lên được thiết kế minh bạch, chứ không phải vì bị chặn đường vào lớp 10.
Mở rộng cơ hội học tập: từ nghị quyết chính sách đến thay đổi đời sống học sinh
Điểm tích cực là sau một năm triển khai Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, cơ hội học tập đã có dấu hiệu mở rộng rõ rệt. Trong tuyển sinh lớp 10 vừa qua, số học sinh vào lớp 10 tăng 24% so với năm học trước nhờ nhiều địa phương tăng chỉ tiêu, mở thêm trường lớp, qua đó tạo thêm cơ hội sau trung học cơ sở cho học sinh. Cùng lúc, chủ trương xây dựng 248 trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới cho thấy chính sách giáo dục không chỉ nhìn vào áp lực ở đô thị mà còn chú ý đến vùng khó khăn. Một câu nói đáng trích dẫn là: "Khi không phải cạnh tranh nữa thì áp lực học thêm, dạy thêm rồi gian lận chỗ nọ, chỗ kia sẽ giảm rất nhiều". Đó là lời nhắc rằng giảm áp lực học sinh phải gắn với mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục có chất lượng, không để bất kỳ nhóm nào bị bỏ lại phía sau.
Quản trị bằng dữ liệu và nền tảng giáo dục thông minh: bước tiếp theo của lộ trình
Lộ trình giảm áp lực học sinh không dừng ở trường lớp và phân luồng. Bộ trưởng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới quản trị, ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) để nâng cao chất lượng dạy và học. Bộ Giáo dục đang xây dựng nền tảng giáo dục thông minh quốc gia theo định hướng của Nghị quyết 71, trước mắt triển khai với môn Toán và Tiếng Anh, sau đó mở rộng sang các môn khác. Nền tảng này được định hướng để mở rộng khả năng tiếp cận học liệu số và dịch vụ giáo dục cho người học, góp phần làm công bằng hơn cơ hội học tập giữa các vùng, giữa học sinh có và không có điều kiện. Đồng thời, bộ chỉ số phát triển giáo dục – đào tạo quốc gia dự kiến ban hành trong tháng 9 sẽ là công cụ đo lường, buộc chính sách giáo dục gắn liền với kết quả cụ thể. Nếu được triển khai nhất quán, những bước đi đó có thể biến khẩu hiệu “giảm áp lực học sinh” thành thay đổi nhìn thấy trong lớp học và cuộc sống gia đình.
