Áp lực học tập học sinh: vấn đề không chỉ nằm ở kỳ thi
Áp lực học tập học sinh trong giai đoạn tuyển sinh lớp 10 là tình trạng căng thẳng kéo dài, bắt nguồn từ sự thiếu hụt trường lớp, sự chênh lệch chất lượng giáo dục và tâm lý cạnh tranh gay gắt, khiến các em buộc phải học thêm, dạy thêm tràn lan và chịu ảnh hưởng tiêu cực về sức khỏe tâm thần, động lực học tập lẫn định hướng nghề nghiệp. Áp lực này không phải câu chuyện cá biệt mà đã trở thành nỗi lo thường trực của nhiều gia đình ở đô thị. Khi một chỗ học tốt được coi như “tấm vé an toàn” cho tương lai, phụ huynh đổ xô đầu tư thêm lớp luyện thi, khóa nâng cao, kéo theo vòng xoáy học thêm dạy thêm khó dừng lại. Vấn đề không còn là thi khó hay dễ, mà là cảm giác thiếu cơ hội học tập bình đẳng.
Thiếu trường lớp, giáo viên: gốc rễ của cuộc đua vào lớp 10
Phát biểu tại tọa đàm chuyên đề về những nội dung chiến lược trong giáo dục diễn ra ngày 28/8, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn thẳng thắn chỉ ra sự mất cân đối giữa nhu cầu học tập và khả năng đáp ứng về trường, lớp là nguyên nhân căn bản tạo ra áp lực thi cử và học thêm. Áp lực tuyển sinh lớp 10 không dàn đều trên cả nước, mà tập trung ở các thành phố lớn – nơi dân số tăng nhanh nhưng tốc độ xây dựng trường, lớp không theo kịp. Khi chưa đủ trường, đủ lớp, chưa có đủ chỗ học tốt, học sinh buộc phải cạnh tranh để giành cơ hội, kéo theo áp lực thi cử, học thêm dạy thêm và nguy cơ phát sinh tiêu cực. Nói cách khác, hệ thống tạo ra khan hiếm cơ hội học tập chất lượng, rồi lại bắt chính học sinh phải gánh phần căng thẳng do khan hiếm đó.
Phân luồng sau THCS: khi rào chắn vô tình làm tăng áp lực
Một điểm đáng chú ý trong phân tích của Bộ trưởng là cách thực hiện phân luồng sau THCS đã từng quá cứng nhắc. Việc hạn chế chỉ tiêu vào lớp 10 công lập với kỳ vọng hướng học sinh sang học nghề, trong bối cảnh tâm lý xã hội vẫn xem con đường THPT là ưu tiên, đã vô tình khiến cuộc cạnh tranh càng khốc liệt hơn. Hạn chế cơ học cơ hội vào lớp 10 không giúp giảm áp lực học tập học sinh, mà trái lại thúc đẩy nhu cầu học thêm dạy thêm, luyện thi đến kiệt sức. Quan điểm mới được nêu là không dùng “rào chắn” để phân luồng, mà tạo ra những lựa chọn thực sự có chất lượng – từ THPT, giáo dục nghề nghiệp đến giáo dục thường xuyên ở trình độ tương đương. Muốn học sinh tự tin chọn học nghề, chính chương trình nghề phải có chất lượng giáo dục cao và đủ sức hấp dẫn, chứ không phải vì các em bị chặn đường vào THPT.
Giải pháp căn cơ: đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên và nâng chất lượng đều
Thông điệp quan trọng nhất của người đứng đầu ngành giáo dục là: nếu không còn phải cạnh tranh gay gắt để giành chỗ học tốt, áp lực học thêm dạy thêm và cả nguy cơ gian lận sẽ giảm rất nhiều. Giải pháp căn cơ được nêu rõ: từng bước bảo đảm đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên và nâng cao chất lượng giáo dục giữa các cơ sở. Khi khả năng đáp ứng về trường, lớp phù hợp hơn với nhu cầu học tập, việc tuyển sinh lớp 10 có thể chuyển dần theo hướng thuận tiện, gần nơi cư trú, phù hợp nhu cầu của người học thay vì là cuộc “thi tuyển sinh tồn” đầy căng thẳng. Từ góc độ chính sách, đây là bước chuyển quan trọng: thay vì chỉ chỉnh sửa đề thi, điểm chuẩn, hệ thống phải đầu tư vào năng lực cung cấp dịch vụ giáo dục công bằng – nơi một học sinh ở ngoại thành không bị thua thiệt so với bạn ở trung tâm thành phố về cơ hội tiếp cận trường chất lượng.
Tương lai giảm áp lực: mở rộng cơ hội và xây dựng nền tảng giáo dục thông minh
Cùng với việc mở rộng cơ hội học tiếp sau THCS, trong đó có cơ hội vào lớp 10, Bộ GD&ĐT đang xây dựng nền tảng giáo dục thông minh quốc gia theo định hướng về đột phá phát triển giáo dục. Trước mắt, nền tảng này sẽ được thử nghiệm với môn Toán và Tiếng Anh rồi từng bước mở rộng, đóng vai trò vừa là thư viện tri thức, vừa là nền tảng học trực tuyến, đồng thời như một “gia sư” đồng hành cùng học sinh. Khi học sinh đặt câu hỏi, hệ thống AI không cung cấp ngay đáp án mà gợi ý cách tiếp cận, hướng tìm hiểu, giúp các em tự tìm ra giải pháp. Nếu được thiết kế đúng, công nghệ có thể hỗ trợ giảm một phần nhu cầu học thêm dạy thêm theo kiểu “luyện đề”, chuyển trọng tâm sang phát triển tư duy. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ; nếu không giải quyết bài toán đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên và chất lượng giáo dục đồng đều, áp lực học tập học sinh sẽ vẫn quay lại dưới những hình thức mới.
