Giảm áp lực học sinh: vấn đề của cả hệ thống, không chỉ của kỳ thi
Giảm áp lực học sinh là việc tái thiết kế toàn bộ hệ thống giáo dục để học sinh không phải cạnh tranh khốc liệt vì chỗ học, không bị ám ảnh bởi thi cử áp lực, học thêm dạy thêm, và có quyền lựa chọn con đường phù hợp với năng lực, sở trường, sở thích thay vì bị áp đặt bởi những rào cản hành chính và tâm lý xã hội. Trong tọa đàm chuyên đề diễn ra sáng 28/8, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn khẳng định giảm áp lực cho học sinh phải bắt đầu từ những giải pháp căn cơ: bảo đảm đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên; mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng, có chất lượng; đồng thời đổi mới quản trị, ứng dụng công nghệ để nâng cao chất lượng dạy và học. Ông không nói đến vài biện pháp tạm thời trước mùa thi, mà nói đến việc xoá bỏ các nguyên nhân gốc rễ trong cấu trúc hệ thống. Tầm nhìn này đặt câu hỏi trực diện: chúng ta muốn một nền giáo dục nuôi dưỡng năng lực, hay một guồng máy tạo ra căng thẳng?
Đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên: điều kiện tiên quyết để hết kỳ thi "sống còn"
Điểm gây tranh luận nhưng rất thuyết phục trong phát biểu của Bộ trưởng là: áp lực thi cử và học thêm dạy thêm không phải do kỳ thi lớp 10 tự nó, mà do thiếu trường, thiếu lớp, thiếu giáo viên ở những nơi nhu cầu học tập tăng nhanh. Khi cung không đáp ứng cầu, mỗi chỗ học tốt trở thành tài nguyên khan hiếm, kéo theo thi cử áp lực, đua nhau học thêm, và cả nguy cơ tiêu cực. Quan điểm chuyển từ tư duy “tuyển sinh” sang “tiếp nhận vào học” có ý nghĩa căn bản: nếu có đủ trường lớp, học sinh được bố trí học gần nhà, phù hợp nhu cầu, thì kỳ thi không còn là cuộc tranh suất mà là bước đánh giá năng lực bình thường. Một câu nói có thể trích lại ở đây: "Khi không phải cạnh tranh nữa thì áp lực học thêm, dạy thêm rồi gian lận chỗ nọ, chỗ kia sẽ giảm rất nhiều". Vấn đề không nằm ở việc quản lý chặt học thêm, mà ở việc mở rộng cơ hội học chính khóa có chất lượng.
Phân luồng học sinh sau THCS: từ rào chắn sang cơ hội lựa chọn
Phân luồng học sinh sau Trung học Cơ sở từ lâu là một chủ trương đúng, nhưng cách làm nhiều giai đoạn lại biến nó thành rào chắn: giảm chỉ tiêu lớp 10 công lập để ép một phần học sinh sang học nghề. Trong khi tâm lý xã hội vẫn nặng về con đường trung học phổ thông, rào chắn này chỉ làm thi cử áp lực hơn, học thêm dạy thêm nhiều hơn, và phân luồng trở thành cảm giác bị loại chứ không phải được lựa chọn. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đề xuất cách tiếp cận khác: phân luồng phải tạo điều kiện để mỗi học sinh chọn con đường phù hợp với năng lực, sở trường, sở thích, bằng cách nâng chất lượng và sức hấp dẫn của giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên, chứ không phải bằng cách cắt cơ hội học phổ thông. Việc số học sinh vào lớp 10 tăng 24% sau khi nhiều địa phương tăng chỉ tiêu, mở rộng trường lớp cho thấy khi mở lối thay vì dựng rào, hệ thống phân luồng bắt đầu vận hành đúng nghĩa là mở rộng cơ hội.
Từ giảm áp lực thi cử đến cải cách quản trị và giáo dục thông minh
Nếu chỉ thêm trường lớp mà giữ nguyên cách quản lý cũ, cải cách giáo dục sẽ khó đi xa. Bộ trưởng nhấn mạnh phải đổi mới quản trị, chuyển từ quản lý nặng về quy trình, thủ tục sang quản trị dựa trên mục tiêu, dữ liệu và kết quả. Điều này gắn trực tiếp với việc giảm áp lực học sinh: khi trường được trao quyền chủ động lựa chọn giải pháp, gắn với trách nhiệm giải trình, các sáng kiến giảm thi cử áp lực, hạn chế học thêm dạy thêm mới có đất sống. Song song, ngành Giáo dục đang xây dựng nền tảng giáo dục thông minh quốc gia theo định hướng Nghị quyết 71, trước mắt triển khai với môn Toán và Tiếng Anh rồi mở rộng sang các môn khác. Nền tảng này được kỳ vọng mở rộng khả năng tiếp cận học liệu và dịch vụ giáo dục số cho người học, thúc đẩy công bằng trong tiếp cận giáo dục. Cùng với chủ trương xây dựng 248 trường phổ thông nội trú liên cấp ở các xã biên giới, chiến lược số và hạ tầng đang được thiết kế như hai trụ cột để giảm áp lực bằng cách gia tăng cơ hội.
Kết luận: Muốn học sinh nhẹ gánh, phải chấp nhận thay đổi lớn
Tầm nhìn của Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn có một thông điệp rõ ràng: giảm áp lực học sinh không thể chỉ là vài điều chỉnh trong đề thi hay vài chiến dịch chống học thêm, mà phải là cải cách giáo dục ở tầm hệ thống. Đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên, phân luồng học sinh bằng cơ hội chứ không bằng rào chắn, quản trị dựa trên dữ liệu và nền tảng giáo dục thông minh – tất cả gắn với nhau thành một cấu trúc mới, trong đó kỳ thi không còn là cuộc chiến, học thêm dạy thêm không còn là điều kiện bắt buộc để tồn tại. Câu hỏi còn lại là khả năng thực thi: ngân sách, nhân lực, và sự đồng thuận xã hội. Nhưng nếu tiếp tục duy trì cấu trúc hiện tại, thi cử áp lực và học thêm dạy thêm sẽ chỉ biến dạng, không biến mất. Chấp nhận thay đổi lớn có thể đau, nhưng đó là con đường duy nhất để thế hệ học sinh tới đây học ít căng thẳng hơn, sống nhiều hơn.
