Từ mục tiêu 550 tỷ USD đến yêu cầu thoát khỏi cuộc chơi giá rẻ
Chiến lược xuất khẩu Việt Nam hướng tới mốc xuất khẩu 550 tỷ USD là quá trình chuyển dịch từ mô hình dựa trên chi phí thấp sang cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ và giá trị gia tăng, trong đó doanh nghiệp phải nâng chuẩn sản xuất, đáp ứng tiêu chuẩn môi trường và truy xuất nguồn gốc để giữ được vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15-16%, với kim ngạch khoảng 546-550 tỷ USD trong năm 2026. Đây không chỉ là một con số tham vọng, mà là bài kiểm tra cho toàn bộ hệ sinh thái sản xuất, từ thể chế, hạ tầng đến năng lực doanh nghiệp. Nếu tiếp tục dựa vào lợi thế chi phí thấp, Việt Nam sẽ tự khóa mình ở phân khúc gia công giá rẻ, dễ bị thay thế.
Phát biểu tại Diễn đàn xuất khẩu, lãnh đạo ngành công thương nhấn mạnh Việt Nam vẫn là điểm đến đầu tư đáng tin cậy nhờ nền tảng vĩ mô ổn định và mạng lưới 17 FTA với hơn 60 nền kinh tế. Nhưng sân chơi thương mại toàn cầu đã đổi luật: tiêu chuẩn về chất lượng, môi trường, nguồn gốc và quy trình sản xuất ngày càng khắt khe. Câu hỏi không còn là “làm thế nào để bán được nhiều hàng hơn”, mà là “làm thế nào để bán được hàng có giá trị cao hơn”.
Lợi thế chi phí thấp đã đến giới hạn
Việt Nam từng đi lên nhờ lao động giá rẻ và ưu đãi chi phí sản xuất, nhưng mô hình này đang chạm trần. Khi đối tác quốc tế chuyển trọng tâm sang công nghệ, sáng tạo, sản xuất xanh và truy xuất nguồn gốc, sự cạnh tranh bằng giá thấp trở thành điểm yếu hơn là điểm mạnh. Lãnh đạo TP.HCM thẳng thắn nhận định doanh nghiệp Việt Nam không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào chi phí sản xuất thấp. Nếu không chuyển sang cạnh tranh chất lượng cao, chúng ta sẽ bị mắc kẹt ở phần đáy của chuỗi giá trị, làm nhiều nhưng hưởng ít.
Cần nhìn nhận rõ: cuộc chơi “hàng rẻ” là cuộc chơi có biên lợi nhuận mỏng, liên tục chịu sức ép tăng lương, tuân thủ tiêu chuẩn, chi phí logistics và đầu tư máy móc. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động, các thị trường nâng yêu cầu về môi trường và tiêu chuẩn sản xuất, ai chỉ cạnh tranh bằng giá sẽ là người chịu thiệt đầu tiên. Doanh nghiệp Việt Nam buộc phải dịch chuyển sang “hàng có giá trị cao”, nghĩa là thiết kế tốt hơn, chất lượng ổn định hơn, công nghệ hiện đại hơn và câu chuyện thương hiệu rõ ràng hơn.
Công nghiệp chế tạo: trụ cột cho mục tiêu xuất khẩu 550 tỷ USD
Nếu muốn cán mốc xuất khẩu 550 tỷ USD, Việt Nam phải đặt công nghiệp chế tạo ở trung tâm chiến lược. Khu vực sản xuất hiện đóng góp khoảng 24,5% GDP và kim ngạch xuất khẩu công nghiệp chế tạo đã đạt hơn 421 tỷ USD năm 2025, chiếm gần 89% tổng kim ngạch xuất khẩu. Những con số này cho thấy chúng ta đã trở thành mắt xích lớn trong chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu. Vấn đề không phải là “có mặt hay không”, mà là “đứng ở vị trí nào” trong chuỗi đó.
Tuần lễ Công nghiệp và Công nghệ Việt Nam với chủ đề “Công nghệ dẫn dắt - Công nghiệp chuyển mình - Bứt phá vươn xa” phản ánh đúng yêu cầu thời đại. Tại đây, các sản phẩm robot, thiết bị bay không người lái, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và sản xuất xanh không chỉ là màn trình diễn công nghệ, mà là lời nhắc: nếu công nghiệp chế tạo không nâng cấp theo hướng công nghệ cao và hỗ trợ chất lượng cao, mục tiêu xuất khẩu 550 tỷ USD sẽ chỉ là tính toán trên giấy. Việt Nam đang ở vị thế thuận lợi để hưởng lợi từ xu hướng tái cấu trúc công nghiệp toàn cầu, nhưng lợi thế đó sẽ phai nhạt nếu chúng ta vẫn coi công nghiệp chế tạo là “xưởng gia công giá rẻ” thay vì “trụ cột đổi mới sáng tạo”.
Ba hướng đi để cạnh tranh bằng chất lượng cao
Muốn thoát khỏi cuộc chơi giá rẻ, chiến lược xuất khẩu Việt Nam phải đi theo hướng cạnh tranh chất lượng cao với ba trụ cột rõ ràng. Thứ nhất, nâng chất lượng dự báo và thông tin thị trường: doanh nghiệp cần biết sớm tiêu chuẩn mới, xu hướng tiêu dùng, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và các biện pháp phòng vệ thương mại tại thị trường trọng điểm để điều chỉnh sản phẩm và đầu tư công nghệ cho phù hợp. Thiếu thông tin, mọi nỗ lực nâng cấp sẽ giống như “đi trong sương mù”.
Thứ hai, tăng liên kết vùng và xây dựng chuỗi cung ứng bền vững. Hoàn thiện cơ sở dữ liệu doanh nghiệp cung ứng theo từng ngành hàng và kết nối với các tập đoàn phân phối quốc tế không chỉ giúp mở rộng đầu ra, mà còn ép doanh nghiệp phải nâng chuẩn quản trị và chất lượng. Thứ ba, số hóa xúc tiến thương mại với hệ sinh thái xúc tiến thương mại số ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, giúp kết nối cung - cầu nhanh hơn và giảm chi phí giao dịch. Đây là những bước đi cho thấy Việt Nam đã hiểu rằng xuất khẩu 550 tỷ USD không thể đạt được bằng cách bán nhiều hàng rẻ, mà phải bằng cách bán đúng hàng, ở đúng thị trường, với đúng giá trị.
Kết luận: Mốc 550 tỷ USD chỉ có ý nghĩa khi giá trị gia tăng được nâng lên
Mục tiêu xuất khẩu 546-550 tỷ USD là cơ hội để Việt Nam tự định nghĩa lại mình: từ nền kinh tế gia công chi phí thấp sang nền kinh tế sản xuất giá trị cao. Nhưng cơ hội sẽ biến thành rủi ro nếu chúng ta chỉ chạy theo kim ngạch, bỏ qua chất lượng và phát triển bền vững. Cả hệ thống chính sách và doanh nghiệp đang đứng trước một lựa chọn: hoặc tiếp tục an toàn trong vùng trũng giá rẻ, hoặc chấp nhận đầu tư vào công nghệ, đổi mới sáng tạo và sản xuất xanh để leo lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị.
Sự thật là thế giới không thiếu những nền sản xuất chi phí thấp sẵn sàng thay thế chúng ta. Điều Việt Nam cần làm là trở thành đối tác mang lại giá trị, chứ không phải chỉ là nguồn cung rẻ. Triển lãm công nghiệp công nghệ cao, định hướng biến Hà Nội thành trung tâm đổi mới sáng tạo của khu vực châu Á - Thái Bình Dương, hay nỗ lực cải thiện thể chế, hạ tầng và môi trường kinh doanh ở TP.HCM đều cho thấy một tín hiệu tích cực: chúng ta đã bắt đầu chuyển mình. Câu hỏi còn lại là tốc độ và quyết tâm. Nếu trả lời được hai câu hỏi đó bằng hành động, mốc xuất khẩu 550 tỷ USD sẽ không chỉ là thành tích, mà là dấu mốc nâng cấp vị thế Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
