Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai: không phải thêm tiết học mà là đổi cả môi trường
Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai trong trường phổ thông là cách tổ chức dạy học và sinh hoạt để học sinh dùng tiếng Anh thường xuyên như công cụ học tập, giao tiếp và trải nghiệm, thay vì chỉ học ngữ pháp, từ vựng trong một vài tiết riêng lẻ mỗi tuần, qua đó biến ngoại ngữ thành một phần tự nhiên của đời sống học đường.
Điểm mấu chốt của chuyển dịch này là: hoặc biến tiếng Anh thành môi trường sống, hoặc chấp nhận nó mãi là “môn phụ”. Khi Hà Tĩnh triển khai dạy Toán, Tin, Hóa bằng tiếng Anh ở Trường THPT chuyên Hà Tĩnh từ năm học 2025–2026, tiếng Anh được dùng như công cụ tiếp nhận và trao đổi kiến thức chứ không còn là tiết học tách biệt. Cách tiếp cận đó cho thấy nếu không dám đưa ngoại ngữ vào các môn cốt lõi, mục tiêu tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu. Đề án giai đoạn 2025–2035 với tầm nhìn đến 2045 cũng nhấn mạnh phải xây dựng “hệ sinh thái tiếng Anh” thay vì tăng giờ học rời rạc.
Từ lớp học tiên phong đến câu lạc bộ, ngày hội: mở rộng môi trường thực hành ngoại ngữ
Những lớp học tiên phong ở Hà Tĩnh cho thấy tích hợp tiếng Anh trường học hiệu quả nhất khi gắn với nhiệm vụ học thuật thật. Học sinh chuyên Toán phải nghe giảng, trình bày, giải bài bằng tiếng Anh, nhờ đó phát triển đồng thời tư duy toán học và năng lực giao tiếp ngoại ngữ. Ở cấp THCS, mô hình dạy Toán bằng tiếng Anh 1–2 tiết/tuần giúp các em làm quen thuật ngữ chuyên môn mà không bị “sốc” ngôn ngữ.
Song song trên lớp, nhiều trường tiểu học và THCS đang xây dựng môi trường thực hành ngoại ngữ qua câu lạc bộ tiếng Anh, ngày hội ngoại ngữ, hoạt động kể chuyện, giao lưu theo chủ đề. Các câu lạc bộ giao tiếp tiếng Anh đầu giờ từ lớp 1 đến 12 giúp học sinh tự tin hơn khi dùng ngoại ngữ trong không gian trường học. Đây là bước đi đúng: nếu không có sân chơi ngoài tiết học, mọi nỗ lực dạy tiếng Anh sáng tạo trong lớp sẽ nhanh chóng bị “chìm” bởi áp lực điểm số và thi cử.
Đưa tiếng Anh vào môn văn hóa và hoạt động trải nghiệm: ngoại ngữ gắn với bản sắc
Một chuyển động đáng chú ý là giáo dục song ngữ không chỉ diễn ra ở các môn khoa học tự nhiên mà còn len vào các môn văn hóa, nghệ thuật. Tại một trường THCS ở Hải Phòng, giáo viên Ngữ văn tích hợp tiếng Anh vào tiết Nói và nghe, để học sinh trình bày ý kiến về bánh đa cua, ca trù, áo dài bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh. Khi ca trù, áo dài, ẩm thực địa phương trở thành chất liệu cho bài thuyết trình tiếng Anh, học sinh vừa rèn hùng biện, tư duy phản biện, vừa ý thức hơn về di sản văn hóa.
Ở Thanh Hóa, Trường Tiểu học Trần Phú tổ chức dạy tiếng Anh qua trò chơi đoán từ, đóng vai, kể chuyện bằng tranh, gắn với chủ đề gia đình, trường học, thiên nhiên. 100% học sinh khối 3, 4, 5 được học tiếng Anh chính khóa, trong tổng số 2.559 học sinh toàn trường, cho thấy quy mô triển khai không còn mang tính thử nghiệm. Cùng với câu lạc bộ và ngày hội ngoại ngữ, các hoạt động này biến tiếng Anh thành phương tiện kể câu chuyện của chính cộng đồng, thay vì thứ ngôn ngữ xa lạ chỉ xuất hiện trong sách giáo khoa.
Giáo viên là “nút thắt vàng”: bồi dưỡng năng lực để giữ lửa song ngữ
Không có đội ngũ đủ năng lực, mọi mô hình giáo dục song ngữ đều dễ dừng ở phong trào. Hà Tĩnh đang tận dụng nguồn lực từ Trường Đại học Hà Tĩnh với các ngành Sư phạm Toán, Tin, Tiếng Anh để bồi dưỡng giáo viên có cả chuyên môn lẫn ngoại ngữ, biết thiết kế giáo án song ngữ, chuẩn hóa thuật ngữ và đánh giá học sinh bằng tiếng Anh. Đây là cách tiếp cận thực tế hơn so với việc chỉ trông chờ giáo viên bản ngữ.
Một trường tiểu học đã triển khai cả chuỗi hoạt động phát triển chuyên môn: tập huấn sâu, sinh hoạt chuyên đề, dự giờ dạy Toán bằng tiếng Anh để giáo viên cùng trao đổi và điều chỉnh mức độ ngôn ngữ phù hợp trình độ học sinh. “Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Lân Hùng Sơn, mục tiêu quan trọng nhất của việc dạy học tiếng Anh là giúp người học tự tin giao tiếp bằng tiếng Anh trong thực tế.” Thanh Hóa hiện có 3.417 giáo viên tiếng Anh, trong đó 82,9% đạt chuẩn năng lực từ bậc B1 trở lên, nhưng vẫn cần tiếp tục bồi dưỡng để đáp ứng yêu cầu tiếp cận tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai.
Kết hợp chuyển đổi số, AI và lộ trình dài hơi để tiếng Anh thành “không khí” trong trường
Nếu chỉ thay sách, thêm tiết mà không thay cách tổ chức học, tiếng Anh khó trở thành ngôn ngữ thứ hai. Một số trường tiểu học đã tổ chức chuyên đề “ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy tiếng Anh để phát triển kỹ năng giao tiếp và tích hợp STEM”, đồng thời dùng lớp học thông minh, AI để hỗ trợ thầy và trò. Khi công nghệ được dùng để tạo môi trường học chủ động – trò chơi tương tác, bài tập trực tuyến, phản hồi tức thời – học sinh có thêm cơ hội luyện nói, nghe ngoài giờ lên lớp.
Ở bậc đại học, một trường sư phạm lớn phối hợp với đại học nước ngoài tổ chức chuyên đề về phát triển sự tự tin khi nói tiếng Anh cho giáo viên, tập trung vào hoạt động thực hành, trao đổi kinh nghiệm, suy ngẫm về quá trình giao tiếp. Đề án đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn 2045, yêu cầu xây dựng hệ sinh thái tiếng Anh, mở rộng dạy học bằng tiếng Anh theo lộ trình phù hợp từng địa phương. Nếu các địa phương kiên trì tích hợp tiếng Anh vào môn học, câu lạc bộ, chuyển đổi số và bồi dưỡng giáo viên, tiếng Anh sẽ dần trở thành “không khí” mà học sinh hít thở mỗi ngày, chứ không còn là bài kiểm tra 45 phút.
