Già hóa dân số Việt Nam: Sống lâu nhưng chưa sống khỏe
Già hóa dân số tại Việt Nam là tình trạng tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên tăng nhanh hơn tốc độ tăng dân số chung, khiến xã hội phải đối mặt với khoảng cách lớn giữa việc sống lâu và sống khỏe, khi phần lớn người cao tuổi mang theo nhiều bệnh mạn tính, suy giảm chức năng và cần được chăm sóc y tế, hỗ trợ sinh hoạt trong thời gian dài. Nói cách khác, dân số già Việt Nam không chỉ là nhiều người thọ hơn, mà là nhiều năm sống kèm bệnh nền và phụ thuộc. Năm 2026, Việt Nam có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16% dân số. Dự báo chỉ khoảng một thập kỷ nữa, vào năm 2036, nước ta sẽ bước vào giai đoạn dân số già. Tuổi thọ trung bình khoảng 74,7 năm nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ 65,4 năm, tạo ra gần một thập kỷ sống cùng bệnh tật. Con số này nói thẳng rằng mục tiêu “sống khỏe tuổi già” hiện còn khá xa. Quan điểm đáng chú ý là Việt Nam đang rơi vào thế "chưa giàu đã già", khi nền kinh tế và hệ thống an sinh chưa tích lũy đủ nguồn lực đã phải gánh nhu cầu chăm sóc người trên 60. Điều này buộc chúng ta phải chuyển câu hỏi từ "làm sao sống lâu" sang "làm sao giảm số năm bệnh tật và phụ thuộc".
Người trên 60 tuổi và gánh nặng bệnh nền mạn tính
Nếu chỉ nhìn vào tuổi thọ, có thể nghĩ người Việt đang hưởng thành quả của phát triển y tế. Nhưng khi soi kỹ vào bệnh nền ở người cao tuổi, bức tranh tối màu hiện rõ. Gần 2/3 người trên 60 tuổi có ít nhất một bệnh lý nền mạn tính, và khoảng một nửa trong số đó đồng thời mang nhiều bệnh nền cùng lúc. Khoảng 60,9% người cao tuổi mắc từ ba bệnh trở lên, trong khi bệnh không lây nhiễm chiếm tới 95% gánh nặng bệnh tật. Đó không chỉ là số liệu khô khan, mà là hàng triệu cuộc sống gắn với thuốc men, tái khám, lo lắng và chi phí chăm sóc. Trung bình, mỗi người có khoảng 14 năm cuối đời sống trong tình trạng bệnh tật. Khi đã mang bệnh nền, nguy cơ mắc thêm bệnh truyền nhiễm như RSV, zona thần kinh, cúm hay phế cầu tăng cao. Cùng với đó, khoảng 55% người cao tuổi gặp khó khăn trong đi lại và 45% có ít nhất một khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày. Cái gọi là "dân số già Việt Nam" vì vậy không phải những ông bà ung dung dưỡng già, mà là một nhóm dân cư phải vật lộn với bệnh mạn tính và suy giảm chức năng.
Áp lực chăm sóc người cao tuổi lên hệ thống y tế và gia đình
Già hóa dân số đang diễn ra nhanh hơn khả năng chuẩn bị của các thiết chế xã hội. Điều này tạo ra áp lực hai tầng: lên hệ thống y tế và lên từng gia đình. Ở tầm quốc gia, gánh nặng bệnh mạn tính kéo dài làm tăng nhu cầu khám, điều trị, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn, trong khi nguồn lực công còn hạn chế. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Người cao tuổi Việt Nam lần thứ VII, Thứ trưởng Bộ Y tế nhấn mạnh thách thức “chưa giàu đã già” cùng gánh nặng bệnh tật là yêu cầu cấp bách với toàn bộ hệ thống. Ở tầm gia đình, thực tế là con cháu phải xoay xở giữa công việc, trách nhiệm kinh tế và chăm sóc người trên 60 tuổi bệnh nền. Khoảng 55% người cao tuổi khó đi lại nghĩa là nhiều nhà phải bố trí người luôn túc trực, sửa nhà, mua dụng cụ hỗ trợ. Thành viên gia đình cần được hướng dẫn để chăm sóc đúng cách, bởi chăm sai dễ làm bệnh nặng thêm hoặc tai nạn trong sinh hoạt. Nếu không có chiến lược chăm sóc người trên 60 dựa trên cộng đồng và dịch vụ xã hội, sức ép này sẽ còn tăng khi ngày càng nhiều người cao tuổi sống một mình, hạn chế vận động hoặc cần trợ giúp thường xuyên.
Thay đổi cách chăm sóc: Từ chữa bệnh sang sống khỏe tuổi già
Điểm tích cực là tư duy chăm sóc người cao tuổi đang dịch chuyển. Thay vì chỉ coi họ là nhóm yếu thế cần trợ cấp, chính sách mới hướng tới phát huy kinh nghiệm, tri thức và khả năng tiếp tục đóng góp cho gia đình, cộng đồng. Nhưng để người cao tuổi bệnh nền còn sức tham gia đời sống xã hội, điều cốt lõi là giảm số năm sống trong bệnh tật. Các chuyên gia cho rằng trong giai đoạn già hóa, chăm sóc sức khỏe phải chuyển mạnh từ điều trị khi bệnh xuất hiện sang chủ động phòng ngừa và kiểm soát nguy cơ. Một trong những thay đổi quan trọng là xây dựng mạng lưới chăm sóc dựa trên gia đình, cộng đồng và y tế cơ sở, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào bệnh viện. Người cao tuổi cần được chăm sóc sức khỏe ban đầu, khám định kỳ, lập sổ quản lý và theo dõi sức khỏe tại y tế tuyến xã. Ở tuyến chuyên sâu, mạng lưới lão khoa tại bệnh viện đa khoa tỉnh và trung ương cần được củng cố, cùng các dịch vụ phát hiện sớm bệnh tật, phục hồi chức năng, phẫu thuật chỉnh hình và cung cấp dụng cụ trợ giúp. Nếu chỉ chờ bệnh nặng mới nhập viện, chúng ta sẽ mãi chạy theo chữa cháy, còn tuổi thọ khỏe mạnh thì không được cải thiện đáng kể.
Chiến lược phòng ngừa và quản lý bệnh nền: Từ tiêm chủng đến hạ tầng thân thiện
Già hóa dân số và gánh nặng bệnh mạn tính đặt ra yêu cầu tăng cường các giải pháp dự phòng cho người cao tuổi và người có bệnh nền. Tiêm chủng chủ động là một phần quan trọng trong chiến lược chăm sóc toàn diện sức khỏe cho người có bệnh mạn tính, bởi tiêm phòng không chỉ dành cho trẻ nhỏ mà cần được thực hiện xuyên suốt các giai đoạn cuộc đời, giúp phòng bệnh truyền nhiễm và giảm gánh nặng bệnh tật. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, đô thị hóa, giao lưu quốc tế và biến động dân cư đang tạo điều kiện mới cho sự lưu hành tác nhân gây bệnh, chiến lược phòng ngừa càng phải được đặt lên hàng đầu. Ở tầm chính sách, Bộ Y tế đề xuất phát triển các mô hình nhà xã hội cho người cao tuổi độc thân, cô đơn, không có chỗ nương tựa; đồng thời mở rộng các hình thức chăm sóc dài hạn, bán trú và chăm sóc an toàn tại cộng đồng. Nhà nước giữ vai trò bảo đảm thể chế, dịch vụ thiết yếu, tiêu chuẩn chất lượng và hỗ trợ khả năng chi trả, đồng thời huy động nguồn lực xã hội và hợp tác công – tư. Song song, hạ tầng giao thông, công trình công cộng và dịch vụ công trực tuyến cần thiết kế thân thiện, dễ tiếp cận cho người cao tuổi, tính ngay từ khâu quy hoạch, xây dựng đến nghiệm thu. Nếu người cao tuổi được tiêm phòng đầy đủ, được quản lý bệnh mạn tính tốt và sống trong môi trường dễ di chuyển, dễ tiếp cận dịch vụ, thì tuổi thọ khỏe mạnh mới có cơ hội tăng lên thực sự.
