Không gian ngầm TP.HCM: từ bài toán quỹ đất đến chiến lược giao thông
Không gian ngầm TP.HCM là hệ thống các công trình dưới mặt đất – từ nhà ga metro, bãi đỗ xe, trung tâm thương mại đến hạ tầng kỹ thuật – được quy hoạch, kết nối và khai thác như một nguồn lực chiến lược nhằm giảm áp lực lên không gian trên mặt, tái tổ chức giao thông công cộng và tạo động lực phát triển đô thị ngầm gắn với mạng lưới đường sắt đô thị và các khu vực TOD. Ở một đô thị đặc biệt, nơi tốc độ đô thị hóa cao và quỹ đất mặt đất ngày càng hạn hẹp, cách TP.HCM lựa chọn "xuống sâu" để mở rộng không gian phát triển là bước đi tất yếu nhưng đầy tính quyết định. Vấn đề không phải là có làm hay không, mà là làm như thế nào để metro, bãi đỗ xe và các trục giao thông công cộng trở thành xương sống của không gian ngầm, thay vì những mảng hầm rời rạc như hiện nay.
Quy hoạch hai giai đoạn: tham vọng đi trước tiến độ hay rủi ro đốt cháy giai đoạn?
Điểm đáng chú ý nhất trong chiến lược không gian ngầm TP.HCM là quy hoạch được tổ chức theo hai giai đoạn, với mục tiêu phê duyệt sớm trong giai đoạn 2026-2027, thay vì mốc chung đến năm 2030. Giai đoạn 1 tập trung nghiên cứu quy hoạch và cơ chế quản lý, sử dụng nguồn lực xã hội hóa và tư vấn quốc tế; giai đoạn 2 lập hồ sơ quy hoạch chính thức, dự kiến hoàn tất thẩm định, phê duyệt vào tháng 12/2026. Đây là tham vọng đáng hoan nghênh: nếu thành phố thực sự hoàn thành sớm, không gian ngầm sẽ trở thành mặt trận quy hoạch đi trước, làm nền cho các dự án metro, TOD và phát triển đô thị ngầm. Nhưng đi nhanh không thể đồng nghĩa với bỏ qua điều kiện địa chất phức tạp – nền đất yếu, dễ sụt lún ở phía Nam và Tây Nam – vốn là rủi ro trực tiếp cho mọi công trình dưới lòng đất. Câu hỏi là TP.HCM có đủ dữ liệu và năng lực kỹ thuật để đi nhanh mà vẫn an toàn.
Kết nối giao thông công cộng: metro, bãi đỗ xe và bài kiểm tra của Luật Phát triển đô thị
Không gian ngầm chỉ thực sự có ý nghĩa khi bám chặt vào trục giao thông công cộng. TP.HCM đã xác định ưu tiên kết nối các công trình ngầm với ga metro, bãi đỗ xe và các đầu mối giao thông công cộng, đặc biệt trong các khu đô thị phát triển theo định hướng giao thông (TOD). Metro số 1 với 19,7km chiều dài, trong đó 2,6km đi ngầm với 3 ga đã vận hành thương mại là phép thử đầu tiên cho cách thành phố tổ chức kết nối ngầm quanh nhà ga Bến Thành và hành lang tuyến. Trong khi đó, Metro số 2 và các đoạn ngầm Bến Thành – Thủ Thiêm, Bến Thành – Cần Giờ sẽ tạo thêm mạng lưới khoảng vài chục km ngầm trong tương lai. Quy định mới trong Luật Phát triển đô thị yêu cầu "bảo đảm kết nối đồng bộ giữa các công trình" và khai thác không gian ngầm tại nút TOD để tránh quá tải hạ tầng trên mặt, ưu tiên mặt đất cho không gian công cộng và cây xanh. Nếu TP.HCM hiện thực hóa được tinh thần này, quy hoạch metro và bãi đỗ xe sẽ không chỉ giải quyết chỗ gửi xe, mà còn tái phân bổ dòng người, dòng vốn và giá trị bất động sản quanh các ga.
Từ ga Bến Thành đến Thủ Thiêm: không gian ngầm có trở thành "tầng đô thị thứ hai"?
Việc đề xuất thí điểm quy hoạch "3 chiều" tại khu vực ga Bến Thành, Công viên 23/9, ga Thủ Thiêm và ga Tao Đàn cho thấy TP.HCM muốn biến các điểm trung chuyển metro thành lõi của phát triển đô thị ngầm. Đáng tiếc, hiện khả năng kết nối công trình ngầm với nhà ga còn hạn chế vì các đồ án TOD và thiết kế nhà ga được lập độc lập, không cùng trình tự thời gian. Nếu tiếp tục để mỗi nhà ga, mỗi trung tâm thương mại ngầm tự phát triển, thành phố sẽ có một mạng hầm phân mảnh, khó tiếp cận, ít giá trị gia tăng cho bất động sản và giao thông công cộng. Ngược lại, một không gian ngầm xuyên suốt – cho phép đi bộ khô ráo giữa ga metro, bãi đỗ xe, thương mại dịch vụ – sẽ tạo ra "tầng đô thị thứ hai" dưới mặt đất, nơi dòng người di chuyển liên tục, còn mặt đất được giải phóng cho quảng trường, cây xanh và hoạt động cộng đồng. Đây là cơ hội tái thiết khu trung tâm theo hướng bền vững mà TP.HCM không nên bỏ lỡ.
Dữ liệu 3D, an toàn và quốc phòng: điều kiện tiên quyết cho đô thị ngầm bền vững
Thành phố đã thừa nhận dữ liệu không gian ngầm, địa chất công trình, địa chất thủy văn đang bị quản lý phân tán, chưa có cơ sở dữ liệu và bản đồ dùng chung, cũng như thiếu bộ dữ liệu GIS 3D liên thông. Kế hoạch hình thành khung dữ liệu 3D cho khu trung tâm, Thủ Thiêm và hành lang metro, cùng việc xác lập một đầu mối chủ dữ liệu cấp đô thị, là điều kiện tiên quyết nếu TP.HCM muốn phát triển đô thị ngầm mà không đánh đổi an toàn. Theo Luật Phát triển đô thị, việc kết nối các công trình ngầm phải bảo đảm an toàn kết cấu, phòng cháy, thoát hiểm, chống ngập, vệ sinh môi trường và khả năng vận hành liên tục; đồng thời không được làm suy giảm chức năng công cộng hay tiềm năng mở rộng công trình trong tương lai. Chủ tịch UBND TP.HCM đã yêu cầu các sở, ngành cụ thể hóa quy định pháp luật, làm rõ cách kết nối không gian ngầm hiện hữu với các dự án sẽ đầu tư sau này. Nếu không lồng ghép yêu cầu phòng thủ và an ninh ngay từ giai đoạn quy hoạch, đô thị ngầm có thể mang lại nhiều rủi ro hơn là lợi ích.
