Không gian ngầm cần được xem là hạ tầng đô thị
Không gian ngầm là phần dưới mặt đất được quy hoạch để phục vụ giao thông, dịch vụ công cộng và hạ tầng kỹ thuật, đồng thời kết nối với các công trình trên mặt đất thành một mạng lưới đô thị thống nhất. Đây không nên chỉ là phần diện tích bổ sung của từng tòa nhà, mà phải được tổ chức như một lớp hạ tầng có khả năng giải quyết những vấn đề thành phố đang gặp phải.
Ở trung tâm TP.HCM, đất ngày càng hạn chế trong khi ùn tắc, thiếu chỗ đỗ xe và nhu cầu phát triển hạ tầng cùng gia tăng. Khai thác có kế hoạch dưới lòng đất vì thế không còn là lựa chọn mang tính trang trí cho các dự án cao tầng. Giá trị lớn nhất nằm ở việc liên kết nhà ga, tầng hầm và công trình lân cận, giúp người dân di chuyển thuận tiện hơn và mở thêm dư địa cho các dịch vụ công cộng.
Khi được tổ chức thành mạng lưới, các tầng ngầm còn tạo điều kiện bố trí đồng bộ điện, viễn thông, cấp thoát nước, giao thông và đường hầm kỹ thuật, giảm tình trạng hạ tầng chồng chéo kéo dài.
Luật mới đặt nền móng, nhưng quy hoạch phải đi trước
Luật Phát triển đô thị cùng hai nghị quyết của HĐND TP.HCM làm rõ hơn cơ sở để lập quy hoạch, quản lý và khai thác không gian ngầm. Nghị quyết 55/2026/NQ-HĐND quy định việc lập, thẩm định, phê duyệt và điều chỉnh quy hoạch; Nghị quyết 58/2026/NQ-HĐND đề cập chính sách quản lý, khai thác, sử dụng không gian ngầm và phát triển công trình ngầm. Cả hai có hiệu lực từ ngày 1/10/2026 và cụ thể hóa Điều 11 của luật.
Đây là bước tiến cần thiết, nhưng khung pháp lý chỉ phát huy tác dụng nếu đi cùng quy hoạch tổng thể và lộ trình thực hiện theo giai đoạn, ưu tiên những nơi có nhu cầu cấp thiết. Thành phố cũng cần phân định rõ không gian công cộng dưới đường phố, không gian bán công cộng trên đất tư nhân và phần riêng của từng công trình. Với lối đi có chức năng kết nối cộng đồng, giờ mở cửa, trách nhiệm vận hành và chi phí phải được quy định minh bạch.
Một mạng lưới đi bộ dưới lòng đất nối ga metro với tầng hầm các tòa nhà có thể giúp người dân tránh nắng mưa và tiếp cận giao thông công cộng dễ dàng hơn. Nhưng nếu thiếu dữ liệu số, phương án ứng phó ngập lụt, hỏa hoạn và cơ chế hỗ trợ những kết nối ban đầu, quy hoạch sẽ khó chuyển thành tiện ích sử dụng hằng ngày.
Union Square cho thấy kết nối có thể đi vào thực tế
Từ tháng 7/2025, lối ra số 4 ga Nhà hát Thành phố của tuyến metro số 1 được kết nối với tầng hầm trung tâm thương mại Union Square. Hành khách có thể đi thẳng từ ga ngầm vào khu mua sắm và dịch vụ mà không cần lên mặt đất — một thay đổi nhỏ về hành trình nhưng có ý nghĩa lớn trong việc biến công trình thương mại thành một phần của giao thông công cộng.
Union Square nằm trên khu đất gần 9.000 m², có 9 tầng nổi và 6 tầng hầm. Nhà ga dài khoảng 190 m, rộng 26 m, với các hạng mục ở độ sâu khoảng 30–33 m dưới mặt đất. Những quy mô này nhắc rằng kết nối giao thông ngầm không đơn thuần là mở một cánh cửa: nó đòi hỏi phối hợp thiết kế, vận hành và luồng người giữa hai công trình.
Theo đơn vị quản lý, lượng khách Union Square có xu hướng tăng sau khi kết nối, rõ hơn vào giờ cao điểm, cuối tuần và dịp có sự kiện. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng bài học quan trọng hơn là lợi ích chỉ hình thành khi lối đi thực sự thuận tiện, liên tục và được quản lý tốt.
Từ một lối nối đến mạng lưới đô thị ngầm TP.HCM
Union Square là ví dụ cụ thể, chưa phải một mạng lưới hoàn chỉnh. Theo định hướng quy hoạch, năm công trình dự kiến kết nối trực tiếp với các ga ngầm tuyến metro số 1 gồm khu tứ giác Bến Thành, Union Square, VPBank Tower, Marina Central Tower và Vinhomes Golden River - Ba Son. Nếu các điểm này được kết nối đồng bộ, hành khách có thể tiếp cận khu thương mại, văn phòng và dịch vụ từ metro, qua đó tăng sức hấp dẫn của giao thông công cộng.
Đô thị ngầm TP.HCM nên được đánh giá bằng tính liên tục của hành trình và khả năng phục vụ cộng đồng, không phải số tầng hầm hay mức độ xa hoa của từng dự án. Ưu tiên hợp lý là các khu vực quanh ga metro, nơi có lưu lượng người đi bộ cao, thiếu chỗ đỗ xe hoặc chịu áp lực ngập úng. Thành phố cũng có thể tính đến hồ điều tiết ngầm ở nơi thiếu diện tích trữ nước, nhưng giải pháp đó phải nằm trong quy hoạch thoát nước tổng thể.
Kết luận, luật và nghị quyết đã mở đường, còn kết nối Union Square cho thấy hướng đi có thể triển khai. Thách thức tiếp theo là nối những điểm riêng lẻ thành hạ tầng dùng chung, an toàn và dễ tiếp cận. Chỉ khi ấy, không gian ngầm mới góp phần giải quyết bài toán giao thông và hạ tầng thay vì trở thành tiện ích khép kín của từng tòa nhà.
