Không gian ngầm – định nghĩa một tầng phát triển hoàn toàn mới
Không gian ngầm TP.HCM là lớp hạ tầng dưới mặt đất được quy hoạch như một chiều không gian phát triển độc lập, tích hợp giao thông, thương mại, dịch vụ và tiện ích công cộng, nhằm bổ sung quỹ đất, giảm áp lực cho bề mặt và kết nối các khu chức năng của siêu đô thị thành một tổng thể thống nhất. Không gian này được các chuyên gia gọi là “tầng phát triển thứ 5” của đô thị hiện đại, tương đương một lớp thành phố mới nằm dưới lòng đất. Hướng đi này không còn là lựa chọn bên lề, mà là chiến lược buộc phải theo đuổi nếu TP.HCM muốn tiếp tục tăng trưởng trong điều kiện đất chật, giao thông tắc và nền đất yếu.
Tại hội nghị tham vấn về Quy hoạch tổng thể TP.HCM do UBND thành phố tổ chức ngày 11/9, TS.KTS Nguyễn Bảo Thành từ Đại học Văn Lang đã nêu thẳng: để khai phá tiềm năng đại đô thị mới, không gian ngầm phải được tập trung đầu tư như một trục phát triển riêng. Theo Quy hoạch thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn 2050 và các đồ án chung đến 2040-2060, thành phố đã xác định không gian ngầm là nguồn lực chiến lược gắn với mạng lưới đường sắt đô thị, khu TOD, trung tâm thương mại và hạ tầng kỹ thuật đầu mối. Nói cách khác, câu chuyện không còn là vài hầm gửi xe rời rạc, mà là quy hoạch siêu đô thị theo không gian ba chiều.
Vì sao TP.HCM phải đi xuống lòng đất ngay lúc này
Lý do lớn nhất khiến không gian ngầm trở thành ưu tiên là mô hình phát triển “trải ngang” trên mặt đất của TP.HCM đã chạm trần. Thành phố có mật độ phương tiện khổng lồ, trong đó hệ thống giao thông đang oằn mình dưới sức ép của hơn 7,5 triệu xe máy và gần 800.000 ô tô mỗi ngày, trong khi tỷ lệ diện tích đường chỉ đạt khoảng 1/3–1/4 so với tiêu chuẩn. Nếu tiếp tục mở rộng đường trên mặt đất, chi phí giải phóng mặt bằng và đền bù sẽ là ngõ cụt tài chính chứ không phải lối ra quy hoạch.
Nền đất yếu và tình trạng sụt lún lại là lý do thứ hai khiến việc phát triển theo chiều cao thuần túy trở nên rủi ro. Nhiều khu vực TP.HCM đang lún 2–5 cm mỗi năm, có nơi tới 7–8 cm tại các vùng tập trung công trình thương mại. Đây không chỉ là bài toán kỹ thuật mà là đe dọa trực tiếp tới an toàn, chi phí duy tu và sức cạnh tranh của đô thị. Theo các kiến trúc sư, phát triển một mạng lưới không gian ngầm đồng bộ sẽ phân phối lại tải trọng công trình, giảm áp lực lên bề mặt, đồng thời xử lý bài toán hạ tầng giao thông ngầm và kỹ thuật một cách hệ thống thay vì chắp vá.
Tầng phát triển thứ 5: cấu trúc ba tầng và siêu kết nối đô thị
Điểm cốt lõi trong ý tưởng “tầng phát triển thứ 5” là coi không gian ngầm như một thành phố song song, có phân tầng chức năng rõ ràng. TS.KTS Nguyễn Bảo Thành đề xuất cấu trúc ba lớp: tầng nông từ 0–15 m dành cho giao thông đi bộ, thương mại nhỏ, bãi đỗ xe và các tuyến hạ tầng cơ bản như cấp, thoát nước; tầng trung bình 15–40 m ưu tiên cho hạ tầng giao thông ngầm quy mô lớn, giao thông công cộng, trung tâm thương mại và các tiện ích văn hóa; tầng sâu hơn cho công trình kỹ thuật đặc biệt và các hệ thống chuyên ngành yêu cầu điều kiện ổn định.
“Không gian ngầm được coi là tầng phát triển thứ 5 của đô thị hiện đại, là chiều không gian độc lập, tích hợp đầy đủ chức năng thương mại, dịch vụ, giao thông”. Từ thực tế, TP.HCM đã xác định 12 khu vực phát triển không gian thương mại ngầm tại trung tâm, với tiềm năng mở rộng lên 23 khu vực sau hợp nhất, đồng thời đang thúc đẩy kết nối 31 chung cư cũ đã cải tạo với hệ thống thương mại ngầm để hình thành mạng lưới liên thông giữa các tòa nhà cao tầng và trung tâm thương mại. Khi mạng lưới này liên kết với đường sắt đô thị – trong đó Metro số 1 đã khai thác, các tuyến số 2, Bến Thành – Thủ Thiêm, Bến Thành – Cần Giờ có tỷ lệ đi ngầm lớn – TP.HCM có cơ hội biến mình thành một khối hạ tầng liên kết, không bị chia cắt bởi sông rạch và đường bộ như hiện nay.
855.000 tỷ đồng cho không gian ngầm: chi phí lớn nhưng là khoản đầu tư bắt buộc
Để biến tầm nhìn không gian ngầm TP.HCM thành hiện thực, các chuyên gia ước tính thành phố cần khoảng 855.000 tỷ đồng để đi tới một siêu đô thị ngầm hoàn chỉnh. Con số này nghe choáng ngợp, nhưng điều đáng bàn không phải là “đắt hay rẻ” mà là cái giá phải trả nếu tiếp tục chậm trễ. Thiếu hạ tầng giao thông ngầm đồng nghĩa kẹt xe, ô nhiễm, sụt lún và chi phí vận hành đô thị sẽ ngày càng cao hơn, ăn mòn sức cạnh tranh kinh tế của thành phố trong dài hạn.
Lập luận đáng chú ý của TS.KTS Nguyễn Bảo Thành là chi phí đầu tư dưới lòng đất không phải “chôn vốn” mà có thể thu hồi thông qua khai thác thương mại, dịch vụ, bãi đỗ xe, kết nối với metro và tăng giá trị đất trên bề mặt. Nếu biết tận dụng các mô hình hợp tác công – tư, chia sẻ giá trị gia tăng từ bất động sản quanh các ga metro và các nút TOD, không gian ngầm có thể tự nuôi mình thay vì trở thành gánh nặng ngân sách. Vấn đề không còn là có làm hay không, mà là làm với lộ trình và cơ chế tài chính nào để không “vỡ trận”.
Từ bản vẽ đến đời sống người dân: thời gian, pháp lý và cơ hội
Theo báo cáo chuyên môn, TP.HCM đang được giao lập Quy hoạch không gian ngầm như một hợp phần trong Quy hoạch tổng thể sau sáp nhập, hiện vẫn chưa có bản quy hoạch chung toàn diện. Thành phố dự kiến hoàn thành phê duyệt Quy hoạch không gian ngầm vào khoảng năm 2030, nhưng đang nỗ lực rút ngắn mốc này xuống giai đoạn 2026–2027. Ở tầm chiến lược dài hơn, giai đoạn 2035–2050 cần khoảng 400.000 tỷ đồng để hoàn thiện kết nối, công nghệ quản lý và triển khai “tầng thứ 5” trên toàn bộ diện tích 6.772 km². Nếu tiến độ này giữ được, thế hệ người dân trẻ hôm nay sẽ là những người đầu tiên sống trong một thành phố có hai lớp đời sống: trên mặt đất và dưới lòng đất.
Nhưng để không gian ngầm đóng góp vào phát triển đô thị bền vững, khung pháp lý là điều kiện tiên quyết. Hiện việc phối hợp dự án liên vùng, chia sẻ dữ liệu và cơ chế quản lý hạ tầng giao thông ngầm vẫn còn nhiều khoảng trống, gây chậm tiến độ và làm nản lòng nhà đầu tư. Nhóm chuyên gia kiến nghị thành phố xây dựng bộ quy chuẩn kỹ thuật riêng cho công trình ngầm, cơ chế quản lý minh bạch, chính sách ưu đãi đầu tư và hệ thống dữ liệu số hóa 3D cho khu trung tâm, Thủ Thiêm và hành lang metro. Nếu làm được, không gian ngầm sẽ không chỉ là “tầng phát triển thứ 5” trên giấy, mà thành lựa chọn hàng ngày: đi bộ dưới đất tránh nắng, gửi xe ngầm, đổi tuyến metro, mua sắm, tiếp cận dịch vụ công cộng… một cách an toàn và thuận tiện.
