Từ nhà xuất khẩu lớn đến bên mua
Dòng chảy LNG là sự luân chuyển khí tự nhiên hóa lỏng từ nơi sản xuất đến khách hàng qua các tuyến hàng hải và hợp đồng thương mại; khi một mắt xích bị gián đoạn, nguồn cung và quyền lực thị trường có thể đổi hướng.
QatarEnergy ngày 22/10 ký thỏa thuận với Cheniere Energy để mua 4 triệu tấn LNG mỗi năm đến năm 2054, với các chuyến hàng dự kiến bắt đầu trong thập niên 2030. Đây là nghịch lý đáng chú ý: Qatar từng là một trong những nhà xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới, nhưng nay phải bổ sung khí từ đối thủ cạnh tranh trực tiếp là Mỹ. Thương vụ không có nghĩa Qatar từ bỏ vai trò nhà sản xuất lớn; nó cho thấy nước này cần thêm lựa chọn để duy trì kinh doanh và thực hiện cam kết giao hàng khi năng lực sản xuất lẫn vận chuyển bị đe dọa.
Quy mô hợp đồng nhỏ hơn 1% tổng thương mại LNG toàn cầu, vốn vượt 400 triệu tấn mỗi năm, nhưng vẫn là một thỏa thuận lớn nếu xét riêng quy mô hợp đồng của doanh nghiệp Mỹ. Ý nghĩa của nó nằm ở tín hiệu chiến lược hơn là lượng khí trước mắt: ngay cả nhà xuất khẩu lớn cũng không thể đặt cược vào một nguồn cung và một hành lang vận tải.
Xung đột làm nghẽn cả sản xuất lẫn vận chuyển
Nguyên nhân trực tiếp là cuộc tấn công hồi tháng 3 nhằm vào tổ hợp Ras Laffan, cơ sở năng lượng trọng yếu của Qatar. Hai dây chuyền sản xuất bị hư hại nghiêm trọng, làm mất khoảng 17% công suất xuất khẩu LNG của nước này. Bộ trưởng Năng lượng Saad Sherida Al-Kaabi cho biết sửa chữa có thể kéo dài khoảng ba năm.
Tổn thất tại nhà máy chưa phải toàn bộ vấn đề. Eo biển Hormuz bị phong tỏa và hoạt động vận tải qua đây bị gián đoạn, khiến Qatar khó đưa LNG ra thị trường quốc tế. LNG phụ thuộc vào tàu biển, nên tuyến hàng hải gần như không thể thay thế này trở thành điểm nghẽn chiến lược. Khi sản xuất suy giảm đồng thời cửa ngõ xuất khẩu bị hạn chế, nguồn cung LNG không thể được khôi phục chỉ bằng việc ký thêm hợp đồng.
Vì vậy, thương vụ mua khí Mỹ phản ánh một sự điều chỉnh trước rủi ro kéo dài, chứ không phải giải pháp tức thời cho thiếu hụt hiện tại. Giao hàng chỉ dự kiến bắt đầu trong thập niên 2030. Khoảng cách thời gian ấy nhắc rằng hợp đồng dài hạn có thể định hình danh mục nguồn cung tương lai, nhưng không thể mở lại tuyến vận chuyển đang bị gián đoạn hôm nay.
Mỹ được lợi, nhưng thương mại khí đốt đổi hướng
Sự gián đoạn đang tạo lợi thế cho các nhà xuất khẩu Mỹ: khi nguồn hàng từ vùng Vịnh gặp trở ngại, người mua cần đối tác có khả năng tiếp cận nhiều thị trường và tuyến vận tải. Vai trò ngày càng lớn của Mỹ trên thị trường khí đốt vì thế được củng cố bởi cả công suất xuất khẩu lẫn nhu cầu đa dạng hóa của khách hàng.
Diễn biến trên thị trường tài chính cũng phản ánh kỳ vọng về cơ hội này: kể từ khi xung đột bùng phát, cổ phiếu Cheniere Energy tăng 26% và Venture Global tăng 40%. Tuy nhiên, mức tăng cổ phiếu không đồng nghĩa Mỹ có thể bù ngay lượng LNG bị gián đoạn. Sản lượng, hạ tầng xuất khẩu và vận tải vẫn giới hạn tốc độ bổ sung nguồn cung; còn hợp đồng với Qatar chưa bắt đầu giao hàng trong nhiều năm.
Theo Reuters, Venture Global cũng đang đàm phán nâng cao với QatarEnergy về khả năng cung cấp 3 triệu tấn LNG mỗi năm. Nếu thành hiện thực, đây sẽ là thêm một dấu hiệu Qatar đang mở rộng danh mục đối tác, đồng thời cho thấy các doanh nghiệp Mỹ có thể giành vị trí bền vững hơn trong thương mại LNG khi rủi ro địa chính trị làm thay đổi hướng đi của hàng hóa.
Bài học cho các nước nhập khẩu
Các nước nhập khẩu nên xem cú đảo chiều của Qatar như cảnh báo về sự phụ thuộc tập trung, không chỉ là câu chuyện của một nhà sản xuất. Xung đột Trung Đông thúc đẩy đa dạng hóa nguồn cung LNG, bởi rủi ro có thể đến đồng thời từ nhà máy, tuyến hàng hải và quan hệ chính trị. Những khách hàng dựa quá nhiều vào một khu vực hoặc một tuyến vận chuyển có thể đối mặt với thiếu hàng đúng lúc thị trường căng thẳng.
Điều đó cũng tác động đến người dùng cuối: khi nguồn cung thắt chặt, phụ thuộc quá nhiều vào thị trường giao ngay có thể khiến chi phí tăng mạnh; hợp đồng dài hạn giúp người mua chủ động hơn về lượng hàng và hạn chế biến động, nhưng vẫn cần kết hợp nhiều phương án cung ứng. Không có một kiểu hợp đồng nào loại bỏ được mọi rủi ro. Danh mục cân bằng giữa đối tác, thời hạn hợp đồng và tuyến vận chuyển mới là lớp bảo vệ thiết thực.
Kết luận, Qatar mua khí Mỹ không phải sự thay thế đơn giản giữa hai nhà cung cấp, mà là dấu hiệu thương mại LNG đang được tổ chức lại dưới sức ép địa chính trị. Xung đột đã phơi bày điểm yếu của cả năng lực sản xuất lẫn hành lang vận tải, đồng thời mở thêm cơ hội cho Mỹ. Với các nước nhập khẩu, đa dạng hóa không còn là lựa chọn phụ: đó là cách giảm nguy cơ một biến cố khu vực làm chao đảo toàn bộ nguồn cung.
