Gần 300 km đường sắt mới: bước mở rộng có tính mạng lưới
Quy hoạch đường sắt Hà Nội là kế hoạch tổ chức các tuyến và nhà ga trong khu vực đầu mối, nhằm kết nối đường sắt quốc gia với mạng lưới đô thị và phục vụ nhu cầu đi lại, vận chuyển hàng hóa. Hà Nội đề xuất xây dựng sáu tuyến mới với tổng chiều dài khoảng 298 km; nếu được triển khai, đây sẽ là bước mở rộng đáng kể, nhưng giá trị lớn nhất nằm ở cách các tuyến liên kết với nhau. Trong số đó, tuyến Thạch Lỗi – Tây Hà Nội – Ngọc Hồi – Thường Tín được định hình như một hành lang vành đai phía tây, nối các đầu mối ở phía bắc, tây và nam. Bộ Xây dựng đang xem xét, phê duyệt quy hoạch các tuyến và nhà ga trong khu vực đầu mối đường sắt Hà Nội. Vì vậy, con số đề xuất cần được nhìn như định hướng quy hoạch, chưa phải cam kết rằng toàn bộ công trình đã được phê duyệt hay sắp thi công.
Tuyến Thạch Lỗi có thể làm cầu nối giữa hai hệ thống
Điểm đáng chú ý của tuyến Thạch Lỗi – Tây Hà Nội – Ngọc Hồi – Thường Tín là chức năng kết nối, thay vì chỉ bổ sung một đường ray mới. Theo dự thảo quy hoạch đang trình Bộ Xây dựng xem xét, tuyến dài 56 km, bắt đầu tại ga Thạch Lỗi ở xã Quang Minh và kết nối với tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng; hướng tuyến dự kiến đi theo khu vực Vành đai 4, vượt sông Hồng qua cầu Hồng Hà mới rồi về Ngọc Hồi và Thường Tín. Tuyến được quy hoạch đường đôi, khổ 1.435 mm, tốc độ thiết kế 120 km/h. Quy mô này cho thấy đây là một tuyến có vai trò liên vùng, không đơn thuần là nhánh phục vụ đi lại nội đô. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào việc các điểm giao cắt và nhà ga kết nối thuận tiện với những tuyến khác.
Việc lập quy hoạch chi tiết cũng có ý nghĩa trước khi quyết định đầu tư: địa phương có cơ sở giữ quỹ đất cho hạ tầng đường sắt và các công trình dọc tuyến. Đây là bước cần thiết khi nhu cầu vận tải tăng, nhưng quy hoạch tự thân chưa bảo đảm tiến độ, nguồn lực hay chất lượng kết nối.
Ngọc Hồi là mắt xích quyết định trải nghiệm hành khách
Với hành khách, giá trị dễ nhận thấy nhất nằm ở ga Ngọc Hồi: nơi này được quy hoạch thành đầu mối hành khách phía nam, phục vụ đường sắt quốc gia khổ 1.435 mm và 1.000 mm, đường sắt tốc độ cao cùng năm tuyến đường sắt đô thị, gồm các tuyến 1, 3, 6, 12 và 13. Theo phương án, tàu khách trên tuyến vành đai phía tây sẽ kết nối mạng lưới quốc gia với đường sắt đô thị tại ga này. Nếu chuyển tuyến thuận tiện, hành khách có thể tiếp cận nhiều hướng đi mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào một ga trung tâm. Nhưng đây là lợi ích được quy hoạch, chưa phải trải nghiệm đã có: thời gian chờ, lối đi bộ giữa các sân ga và tổ chức dịch vụ sẽ quyết định tuyến mới có hấp dẫn người dân hay không.
Kết nối hàng hóa và giới hạn của một bản quy hoạch
Vai trò của tuyến không dừng ở vận tải hành khách. Ga Thường Tín mới được định hướng làm đầu mối hàng hóa phía nam, phục vụ tàu khổ 1.435 mm và 1.000 mm đi tới các tuyến vành đai phía đông, phía tây và phía nam; tàu hàng trên tuyến phía tây dự kiến kết nối mạng lưới quốc gia tại đây. Cách bố trí này có thể giúp phân chia chức năng giữa Ngọc Hồi cho hành khách và Thường Tín cho hàng hóa, đồng thời giảm áp lực lên các điểm tập trung hiện hữu. Dẫu vậy, đề xuất sáu tuyến với tổng chiều dài gần 300 km chỉ tạo ra giá trị khi quy hoạch được chuyển thành quyết định đầu tư, giữ được hành lang đất và phối hợp nhịp nhàng giữa các ga. Bước tiếp theo trước mắt là Bộ Xây dựng xem xét, phê duyệt quy hoạch. Hà Nội cần coi khả năng kết nối và tính khả thi là thước đo, chứ không chỉ đếm số kilômét đường ray.
