Đổi thước đo để tháo gỡ áp lực thành tích
Cơ chế thi đua giáo dục là hệ thống tiêu chí dùng để đánh giá, xếp loại và khen thưởng cơ sở giáo dục, cán bộ quản lý, nhà giáo dựa trên kết quả và quá trình thực hiện nhiệm vụ. Cơ chế này cần khuyến khích dạy học có chất lượng, thay vì buộc nhà trường chạy theo những con số đẹp. Ngày 20/10/2026, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu ký ban hành Chỉ thị 37/CT-TTg về phòng, chống gian lận trong thi cử, kiểm tra và đánh giá giáo dục. Chỉ thị yêu cầu Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo rà soát, đổi mới cách giao chỉ tiêu và đánh giá thi đua, hoàn thành trước ngày 30/11/2026. Điểm đáng chú ý là không lấy riêng tỷ lệ người học khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hoặc kết quả thi làm căn cứ xếp loại, khen thưởng tập thể và cá nhân. Đây là thay đổi cần thiết: khi phần thưởng không còn gắn cứng với điểm số, nhà trường có thêm cơ hội nhìn nhận chất lượng thay vì bảo vệ thành tích.
Điểm số thành chỉ tiêu dễ biến thành sức ép
Bệnh thành tích còn dai dẳng một phần vì cơ chế đánh giá, thi đua và khen thưởng đặt nặng những con số. Khi tỷ lệ học sinh giỏi hay tỷ lệ tốt nghiệp trở thành tiêu chí quan trọng, trường học dễ bị cuốn vào áp lực phải duy trì hoặc nâng thành tích qua từng năm. Sức ép có thể đi từ cấp quản lý đến hiệu trưởng, rồi truyền xuống giáo viên và tác động tới cách kiểm tra, đánh giá học sinh. Hệ quả là người đánh giá trung thực năng lực học sinh có nguy cơ bị xem là kém thành tích hơn người tạo ra nhiều điểm cao. Con số kết quả vẫn hữu ích, nhưng không thể đứng riêng lẻ, tách khỏi điều kiện dạy học và sự tiến bộ của người học. Bối cảnh đại học càng cho thấy sự cần thiết phải xem lại thước đo: có trường ghi nhận tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại Giỏi, Xuất sắc gần 90%. Tỷ lệ cao tự nó không chứng minh chất lượng thấp, nhưng cần được đối chiếu với chuẩn đầu ra và năng lực thực tế.
Đánh giá toàn diện không có nghĩa là hạ chuẩn
Đổi mới đánh giá chất lượng không đồng nghĩa xem nhẹ kết quả học tập hay giảm yêu cầu đối với trường học và giáo viên. Điều cần thay là cách đọc kết quả: điểm số nên được đặt cạnh điều kiện dạy học, chất lượng giảng dạy, mức độ hỗ trợ học sinh và trách nhiệm của người quản lý. Một trường có tỷ lệ khá, giỏi giảm cần được xem xét nguyên nhân, không nên mặc định kết luận chất lượng đi xuống. Giáo viên chỉ rõ học sinh chưa đạt để các em được hỗ trợ cũng không nên chịu bất lợi trong xếp loại thi đua. Chỉ thị yêu cầu đổi mới phương pháp học tập và đánh giá theo hướng coi trọng cả quá trình lẫn sản phẩm học tập, nghiên cứu, đồng thời phản ánh đúng năng lực người học. Cách tiếp cận này công bằng hơn với những trường có điều kiện khác nhau, đồng thời giữ được chuẩn mực chuyên môn. Khen thưởng nhà trường nên ghi nhận tiến bộ và trách nhiệm cải thiện, không chỉ tôn vinh một bảng điểm đẹp.
Mốc triển khai và phép thử về tính trung thực
Sau yêu cầu rà soát cơ chế thi đua trước ngày 30/11/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo phải hoàn thành trước ngày 15/12/2026 việc xem xét, sửa đổi quy chế thi và hướng dẫn kiểm tra, đánh giá thường xuyên, định kỳ, cuối khóa. Bộ cũng được giao hoàn thiện dữ liệu để phân tích, đối sánh kết quả và cảnh báo dấu hiệu bất thường. Đây là phần việc quan trọng, bởi giảm áp lực điểm số sẽ khó có ý nghĩa nếu gian lận hoặc can thiệp kết quả vẫn có thể bị che giấu. Với giáo viên, cơ chế mới cần bảo đảm đánh giá đúng năng lực không trở thành rủi ro thi đua; với học sinh, kết quả trung thực giúp xác định đúng điều cần cải thiện. Khi đánh giá trung thực được tôn trọng, nhà trường có cơ sở tốt hơn để nâng chất lượng dạy học. Thành công của cải cách vì thế không nằm ở việc bỏ các chỉ số, mà ở chỗ dùng chúng có trách nhiệm, trong một hệ tiêu chí toàn diện.
