Từ áp lực thi cử học sinh đến cam kết đổi hướng của Bộ Giáo dục
Giảm áp lực thi cử học sinh là định hướng đặt lại mục tiêu của hệ thống giáo dục: thay vì coi điểm số và thứ hạng là thước đo duy nhất, chính sách giáo dục mới nhấn mạnh sự tiến bộ cá nhân của mỗi học sinh, chú trọng giáo dục thực chất, điều chỉnh cách đánh giá học sinh và quản trị nhà trường để giảm cạnh tranh kiểu “đấu loại”, từ đó hạ nhiệt nhu cầu học thêm và cuộc đua thành tích. Tại tọa đàm về các nội dung cốt lõi và chiến lược trong giáo dục ngày 28/8, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chỉ ra gốc rễ của áp lực thi cử và học thêm nằm ở mất cân đối giữa nhu cầu học tập và khả năng đáp ứng về trường, lớp. Khi không đủ chỗ học tốt, nhất là ở đô thị lớn, học sinh buộc phải cạnh tranh gay gắt để giành suất vào trường, kéo theo học thêm, dạy thêm và nguy cơ tiêu cực trong thi cử. Chủ đề năm học mới “Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất” cho thấy ngành không chỉ nhận diện vấn đề, mà tuyên bố rời bỏ cuộc đua thành tích hình thức.
Hạ nhiệt cuộc đua vào lớp 10: mở rộng chỗ học tốt thay vì siết chỉ tiêu
Nhìn thẳng vào thực tế, Bộ trưởng thừa nhận áp lực tuyển sinh lớp 10 không dàn đều mà tập trung ở các thành phố, nơi dân số tăng nhanh nhưng trường lớp xây không kịp. Cách xử lý từng phổ biến trước đây – hạn chế chỉ tiêu lớp 10 công lập để ép phân luồng – vô tình làm áp lực thi cử học sinh nặng thêm, vì mọi ánh mắt vẫn dồn vào con đường THPT như lối đi chính. Chính sách giáo dục mới chọn hướng ngược lại: mở rộng cơ hội vào các trường trung học, nghề, nội trú, nâng chất giữa các cơ sở thay vì dựng thêm rào cản. Giải pháp được Bộ trưởng gọi là “căn cơ” là bảo đảm đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên và kéo gần chất lượng giữa các cơ sở. "108 trường học tại các xã biên giới sẽ được đưa vào sử dụng trong năm nay, tạo điều kiện học tập tốt hơn cho học sinh ở những địa bàn vốn còn nhiều khó khăn". Khi cơ hội học tập được phân bổ công bằng hơn, cạnh tranh cực đoan để giành vài “chỗ tốt” sẽ giảm, từ đó nhu cầu học thêm đối phó cũng hạ nhiệt.
Giáo dục thực chất: lấy tiến bộ của người học thay cho bảng điểm
Điểm nhấn rõ nhất trong tầm nhìn của Bộ trưởng là chuyển trọng tâm sang giáo dục thực chất. Ông cảnh báo bệnh thành tích và việc xã hội, gia đình quá kỳ vọng vào điểm số khiến giáo dục bị bóp méo: thầy trò chạy theo thi đua, luyện đề, xếp hạng, trong khi năng lực thật và hạnh phúc của học sinh bị bỏ quên. Khi gia đình coi điểm 10 là mục tiêu mặc định, mọi kỳ kiểm tra đều trở thành cuộc sát hạch, không còn là cơ hội được sai và học. Trong chính sách giáo dục mới, Bộ trưởng nhấn mạnh "Giáo dục phải mang lại sự tiến bộ thực sự của người học, chứ không chỉ được đo bằng điểm số". Để làm được điều đó, ngành cam kết đổi mới đánh giá học sinh: giảm phụ thuộc vào một vài kỳ thi, chú trọng đánh giá quá trình, năng lực, sự tiến bộ từng em. Đồng thời, Bộ đang xây dựng bộ chỉ số phát triển giáo dục cho địa phương và cơ sở đại học, để thước đo chất lượng nằm ở cơ hội học tập, môi trường an toàn, kết quả thực tế thay vì vài con số đẹp.
Từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển để giảm áp lực hệ thống
Một nguyên nhân sâu hơn của áp lực thi cử học sinh là cách hệ thống được quản lý. Khi nhà trường bị đánh giá chủ yếu qua tỷ lệ đỗ, số giải, điểm thi, các hiệu trưởng sẽ áp lực xuống giáo viên, rồi giáo viên áp lực tiếp xuống học sinh. Bộ trưởng thừa nhận áp lực điểm số không chỉ đến từ trường lớp mà còn từ kỳ vọng gia đình và xã hội. Muốn giảm áp lực ở đáy, phải thay đổi cách vận hành ở trên. Ngành giáo dục đang xây dựng nền tảng quản lý giáo dục số thống nhất, kết nối dữ liệu học sinh, giáo viên, cơ sở vật chất và hoạt động giáo dục toàn quốc. Mục tiêu là chuyển từ quản lý hành chính, nặng giấy tờ, sang quản trị theo mục tiêu phát triển, dựa trên dữ liệu về chất lượng và hiệu quả thực tế. Điều này buộc địa phương, nhà trường phải quan tâm đến giáo dục thực chất: kỷ cương, an toàn, giảm gian lận, khắc phục bệnh thành tích. Khi tiêu chí đánh giá thay đổi, văn hóa dạy học và áp lực lên học sinh cũng có cơ hội đổi hướng.
Năm học 2026-2027: mốc chuyển từ hoàn thiện chính sách sang thực thi trong lớp học
Năm học 2026-2027 được Bộ trưởng xem là bước ngoặt: sau một năm triển khai Nghị quyết 71, ngành phải chuyển mạnh từ viết chính sách sang tổ chức thực hiện cho hiệu quả. Ba nhiệm vụ lớn được xác định là mở rộng cơ hội học tập công bằng giữa các vùng, giữ vững kỷ cương và an toàn trường học, và chuẩn bị nguồn nhân lực cho các lĩnh vực then chốt của phát triển kinh tế – xã hội. Ở đây, giảm áp lực thi cử không phải mục tiêu phụ, mà là điều kiện để nâng chất thật sự. Chính sách miễn học phí, hỗ trợ ăn trưa, dạy học 2 buổi/ngày, miễn phí sách giáo khoa ở một số địa phương, cùng lộ trình miễn sách giáo khoa toàn quốc từ năm học 2029-2030, cho thấy Nhà nước muốn chia sẻ gánh nặng với gia đình, để trẻ em có thể tập trung vào học thay vì lo chi phí. Ở bậc đại học, hơn 40.000 sinh viên ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược được hưởng học bổng, hỗ trợ tài chính để yên tâm học tập. Nếu các cam kết này đi vào từng lớp học, năm học mới có thể mở ra một quỹ đạo khác: giáo dục thực chất, công bằng và vì người học, chứ không vì bảng thành tích.
