Bảo tồn phải đi cùng sinh kế
Nghề dệt người Tày là hệ thống kỹ thuật thủ công gồm quay sợi, mắc cửi, dệt vải, nhuộm và may trang phục, đồng thời lưu giữ hoa văn, tri thức và tập quán được trao truyền trong cộng đồng. Tại Tân Pheo, tỉnh Phú Thọ, các hướng phát triển nghề được thống nhất tại hội nghị tổng kết chương trình thực nghiệm năm 2026, gồm làm sản phẩm lưu niệm, mở điểm trải nghiệm dệt và nhuộm chàm, hỗ trợ nghệ nhân. Đây là lựa chọn đáng chú ý vì bảo tồn sẽ khó đứng vững nếu chỉ dừng ở trình diễn hay trưng bày. Người làm nghề cần đầu ra và thu nhập; du khách cần lý do để dừng lại, tìm hiểu và mang theo một phần ký ức địa phương. Kết nối hai nhu cầu ấy có thể mở đường cho nghề, nhưng không bảo đảm nghề tự sống được: điều quyết định vẫn là ai tiếp tục thực hành khi chương trình hỗ trợ kết thúc.
Tấm vải cần tìm thêm công dụng
Đề xuất phát triển sản phẩm lưu niệm bắt đầu từ những khổ vải dệt chàm, với các mặt hàng như túi xách, ví, khăn trải bàn và băng đô dành cho du khách. Hướng này có lý: thay vì chỉ phục hồi trang phục truyền thống, người làm nghề có thể đưa vải vào những vật dụng dễ dùng trong đời sống hiện đại. Tuy nhiên, làm ra nhiều kiểu dáng không đồng nghĩa với có đầu ra ổn định. Sản phẩm vẫn cần giữ dấu ấn Tày, có chất lượng đồng đều và phản ánh được công sức của người dệt, nếu không nguy cơ làng nghề chỉ chạy theo món quà dễ bán mà đánh mất kỹ thuật và ý nghĩa gắn với chất liệu. Bài toán vì thế không phải chọn giữa truyền thống và đổi mới, mà là cải biên vừa đủ để giá trị của tấm vải được nhận ra và người làm nghề có thêm cơ hội tiêu thụ.
Trải nghiệm dệt vải cũng là một cách truyền nghề
Các đại biểu, chuyên gia và người dân đề xuất đưa hoạt động dệt, nhuộm chàm tại Nhà văn hóa thôn Thu Lu thành điểm dừng trong tuyến du lịch cộng đồng của xã. Tại chương trình thực nghiệm, nghệ nhân hướng dẫn quay sợi, mắc cửi, dệt vải, cắt may, tạo hoa văn, giữ màu chàm và xử lý vải sau nhuộm. Một buổi trải nghiệm dệt vải có thể giúp khách hiểu thời gian và kỹ năng nằm sau món đồ thủ công; đồng thời, tạo dịp để nghệ nhân truyền lại từng công đoạn thay vì chỉ kể về nghề. Nhưng trải nghiệm không nên biến kỹ thuật thành tiết mục ngắn phục vụ khách. Giá trị của nhuộm chàm truyền thống nằm ở cả quy trình, kinh nghiệm giữ màu và sự kiên nhẫn của người thợ. Muốn du lịch góp phần bảo tồn, người dân cần tham gia với vai trò hướng dẫn và người thực hành nghề, không chỉ đứng bên lề một hoạt động được tổ chức cho khách.
Câu hỏi còn lại là ai sẽ nối nghề
Hỗ trợ nghệ nhân và tạo đầu ra ổn định là điều kiện thực tế để duy trì nghề, chứ không phải phần phụ của một kế hoạch du lịch. Những trở ngại đã được nêu khá cụ thể: thời gian thực nghiệm còn ngắn, một số học viên cần thêm thời gian để thành thục kỹ thuật nâng cao; cây chàm và bông vải cũng chưa có vùng trồng ổn định, gây khó cho sản xuất số lượng lớn. Phòng Văn hóa - Xã hội kiến nghị UBND xã tiếp tục bố trí kinh phí, tạo điều kiện mở rộng sản xuất và đầu tư thiết bị chuyên dụng. Mục tiêu được đề xuất là từng bước hình thành tổ hợp làng nghề dệt, may trang phục truyền thống gắn với du lịch cộng đồng giai đoạn 2026–2030. Đích đến ấy chỉ có ý nghĩa nếu người trẻ có thời gian học, nghệ nhân có sinh kế và nguyên liệu được bảo đảm. Câu hỏi quan trọng không chỉ là Tân Pheo bán được bao nhiêu sản phẩm, mà là sau mỗi mùa du lịch vẫn còn ai ngồi bên khung cửi.
