Du lịch làng gốm: từ định nghĩa đến bước ngoặt sinh kế
Du lịch làng gốm là hình thức du lịch làng nghề trong đó du khách không chỉ mua sản phẩm gốm mà còn trực tiếp tham gia các công đoạn chế tác, tìm hiểu câu chuyện di sản và đời sống cộng đồng địa phương, qua đó tạo thêm nguồn thu từ dịch vụ trải nghiệm, hướng tới sinh kế bền vững gắn với bảo tồn kỹ thuật truyền thống. Tại Việt Nam, mô hình này đang chuyển các làng gốm từ chỗ phụ thuộc vào bán hàng giá thấp sang khai thác giá trị văn hóa, trải nghiệm làng nghề và du lịch cộng đồng. Trường hợp gốm Chăm Bàu Trúc và làng gốm Thanh Hà cho thấy: khi coi trải nghiệm là sản phẩm chính, làng nghề không chỉ sống được bằng nghề mà còn có cơ hội nâng cấp hạ tầng, đào tạo người dân và giữ chân thế hệ trẻ với nghề.
Gốm Chăm Bàu Trúc: sinh kế bền vững từ trải nghiệm làng nghề
Ở làng gốm Chăm Bàu Trúc, chuyển đổi sang du lịch làng gốm không phải là câu chuyện phụ trợ, mà là chiến lược sinh kế bền vững. Người dân không còn chỉ sống bằng việc bán nồi, chậu, bình với giá vài chục đến vài trăm nghìn đồng, mà mở cửa nhà đón khách, thiết kế chương trình trải nghiệm làm gốm cùng nghệ nhân, kể câu chuyện văn hóa Chăm bằng nhiều ngôn ngữ. Theo Giám đốc Hợp tác xã Gốm Chăm Bàu Trúc Phú Hữu Minh Thuần, có ngày làng đón tới 1.500 lượt khách, thu nhập từ đón khách tăng gấp nhiều lần so với trước đây. Dịp hè 2026, làng liên tục đón nhiều đoàn đến tham quan, trải nghiệm làm gốm thủ công và khám phá không gian văn hóa Chăm độc đáo. Đây là minh chứng rõ ràng: trải nghiệm làng nghề tạo giá trị kinh tế cao hơn nhiều so với chỉ bán sản phẩm gốm.
Thanh Hà và Tra Que: dữ liệu khách quốc tế chứng minh sức hút
Nếu Bàu Trúc cho thấy sức bật của di sản gốm Chăm, thì làng gốm Thanh Hà và làng rau Tra Que chứng minh tiềm năng thị trường quốc tế của du lịch làng nghề. Tại đây, lượng khách tăng đều nhờ đầu tư duy trì và cải thiện điểm đến. Làng gốm Thanh Hà đã đón 190.000 lượt khách, trong đó có 144.000 khách quốc tế và 46.000 khách nội địa; làng rau Tra Que đón 30.000 khách, với 29.000 khách quốc tế. Con số này cho thấy trải nghiệm làng nghề – từ "chạm vào gốm" đến tham quan ruộng rau – đang hấp dẫn mạnh thị trường châu Âu, châu Á, đặc biệt là Hàn Quốc và Đài Loan. Không chỉ khách du lịch, các làng nghề còn thu hút nhiều đoàn sinh viên đến học nghề và thực hành, mở rộng tác động giáo dục của mô hình du lịch làng gốm.
Từ bảo tồn kỹ thuật đến việc làm cho cộng đồng
Điểm đáng giá nhất của du lịch trải nghiệm làng nghề không chỉ nằm ở doanh thu, mà ở khả năng giữ nghề và giữ người. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, nên nếu chỉ trông vào bán sản phẩm, nghề khó có sức sống lâu dài. Khi kỹ thuật chế tác, câu chuyện di sản và hoạt động trải nghiệm được kết nối, làng nghề có thêm điều kiện mở rộng nguồn thu, đồng thời tạo cơ hội để người dân trực tiếp giới thiệu giá trị nghề truyền thống. Việc tạo ra sinh kế từ chính nghề truyền thống giúp người trẻ có lý do ở lại, học nghề và tiếp nối kỹ thuật của thế hệ trước. Các hoạt động văn hóa – như chương trình "Back to Thanh Ha – Touch Pottery, Listen to Bai Choi" hay lễ hội Cầu Bông ở Tra Que – biến di sản thành công việc hàng ngày, không chỉ là ký ức.
Bài học chính sách: phải coi người dân là hạt nhân du lịch làng gốm
Từ Bàu Trúc đến Thanh Hà, một bài học nổi bật là: du lịch làng gốm chỉ bền vững khi người dân là trung tâm. Tại Bàu Trúc, định hướng phát triển gắn với mô hình du lịch cộng đồng, dự kiến khoảng 20 hộ làm hạt nhân và 100% hộ trong làng được tập huấn về du lịch. Địa phương xây dựng kế hoạch phát triển hạ tầng, không gian làng nghề, củng cố năng lực ban du lịch cộng đồng để vừa bảo tồn di sản gốm Chăm, vừa đáp ứng nhu cầu kinh tế của người dân. Ở Thanh Hà và Tra Que, chính quyền tổ chức liên tục các sự kiện văn hóa – từ lễ công nhận điểm du lịch cộng đồng tiêu biểu đến lễ hội trên sông, lớp dạy nghề gốm cho cư dân – đồng thời lập kế hoạch phát triển du lịch cộng đồng tại Tra Que. Nếu các địa phương khác muốn phát triển sinh kế bền vững từ du lịch làng gốm, họ cần bắt đầu từ việc trao vai trò chủ thể cho cộng đồng, chứ không chỉ xây thêm điểm check-in.
