Robotics và giáo dục STEM tại trường: khi bài học trở thành sân chơi công nghệ
Giáo dục STEM tại trường với trọng tâm là robotics là cách tiếp cận nơi học sinh được trực tiếp thiết kế, lắp ráp, lập trình và thử nghiệm robot, qua đó kết nối kiến thức khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học vào những nhiệm vụ cụ thể, mang tính trải nghiệm, thay thế dần kiểu học thụ động chỉ nghe giảng và ghi chép trên trang sách.Ở Trường TH-THCS-THPT Phú Xuân (Đắk Lắk), tiết học Robotics của lớp 11A1 được tổ chức hoàn toàn theo tinh thần học tập trải nghiệm, khi học sinh làm việc với robot dưới sự hướng dẫn của chuyên gia STEM Robotics. Mỗi mạch điện, dòng lệnh hay chuyển động sai của robot trở thành tình huống để các em quan sát, đặt câu hỏi, phân tích và tìm lời giải, buộc kiến thức phải “bước ra khỏi trang sách” thay vì chỉ nằm trong vở ghi chép. Đây không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật giảng dạy, mà là thay đổi quan niệm về việc thế nào mới là học khoa học và công nghệ có ý nghĩa.
Từ tiết học đến hệ sinh thái STEM: Phú Xuân và Cầu Giấy chọn con đường trải nghiệm
Điểm chung của những trường tiên phong như Phú Xuân và THCS Cầu Giấy là họ không coi STEM là hoạt động phong trào, mà là trục chính của chương trình học tập trải nghiệm hằng ngày. Tại Phú Xuân, việc đưa STEM vào tiết học giúp học sinh chuyển từ việc “nghe và ghi nhớ” sang “trực tiếp làm, khám phá và tạo ra sản phẩm”, rèn luyện tư duy logic, giải quyết vấn đề, phối hợp và sáng tạo. Nhà trường đặt mục tiêu xa hơn: phát triển năng lực công nghệ, tư duy sáng tạo, khả năng hợp tác và thích ứng với những thay đổi của tương lai. Ở THCS Cầu Giấy (Hà Nội), đầu tư phòng thực hành giáo dục STEM trong khuôn khổ chương trình STEM Innovation của một tập đoàn công nghiệp – năng lượng giúp giáo viên và học sinh tăng cường thực hành, tiếp cận khoa học công nghệ và robotics như một phần bình thường của đời sống học đường. Trên nền tảng đó, trường xây dựng hệ sinh thái giáo dục STEM Robotics theo tiêu chuẩn VEX, hướng tới các hoạt động bài bản và có tính kết nối lâu dài.
Cuộc thi robotics học sinh: Robotacon và VEX IQ competition nuôi dưỡng đam mê kỹ thuật
Nếu tiết học là nơi gieo mầm, thì cuộc thi robotics học sinh chính là nơi hạt giống STEM nảy nở thành đam mê bền vững. Tại đấu trường Robotacon toàn quốc 2026 ở Gia Lai, THCS Hồng Bàng đạt 1 giải vô địch, 2 giải Nhì và 1 huy chương Bạc, với 3 đội được chọn đại diện Việt Nam thi quốc tế tại Hoa Kỳ và Ấn Độ. Những thành tích ở Robotacon Thế giới 2023 tại Panama (hạng 6 và 7 ở bảng RoboSports, giải bạc bảng Junior) và giải ba robomision Junior tại vòng chung kết thế giới năm 2024 ở Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy tác động lâu dài của việc kiên trì đầu tư robotics và STEM. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Để duy trì thành tích trong thời gian dài, nhà trường xác định Robotics và STEM là một trong những hướng phát triển cần được đầu tư bền bỉ”. Ở THCS Cầu Giấy, Vòng loại Giải VEX IQ Cầu Giấy – LEVEL UP thu hút 58 đội robot, tăng đáng kể so với 49 đội của mùa trước, cho thấy sức hút mạnh mẽ của VEX IQ competition và giáo dục STEM tại trường.
CLB STEM sau giờ học: nơi tư duy phản biện và hợp tác được rèn giũa
Không phải mọi kỹ năng STEM đều có thể hình thành trong 45 phút trên lớp. Những trường coi trọng lập trình và kỹ thuật đều xây thêm không gian ngoài giờ cho học sinh thử sức. Nhiều năm qua, THCS Hồng Bàng tổ chức các lớp STEM Robotics tự nguyện, đồng thời thành lập câu lạc bộ Robotics dành cho học sinh có năng khiếu và đam mê. Chính trong môi trường này, học sinh có thời gian mày mò với mạch điện, code, cơ khí, học cách tranh luận chiến thuật, phân tích sai sót và hoàn thiện sản phẩm – những năng lực mà sách giáo khoa khó truyền đạt. Ở Cầu Giấy, VEX IQ Cầu Giấy – LEVEL UP cho phép gần 300 học sinh trải nghiệm đầy đủ quy trình một cuộc thi: thiết kế, lắp ráp, kiểm tra kỹ thuật, lập trình, xây dựng chiến thuật và vận hành robot trên sân đấu, qua đó rèn tư duy logic, sáng tạo, làm việc nhóm và ứng biến trước tình huống bất ngờ.
Sức mạnh của người thầy và kết luận: robotics nên được coi là chiến lược, không phải phong trào
Nhìn vào hành trình của THCS Hồng Bàng, dễ thấy một trụ cột của giáo dục STEM tại trường là vai trò dẫn dắt và truyền lửa của giáo viên. Thầy Hoàng Đăng Quang, giáo viên Tin học, được xem là “người thầy đầu tiên về Robotics” của trường khi bắt đầu tự học, tự nghiên cứu Robotacon từ năm 2013, không dựa vào giáo trình có sẵn hay đội ngũ chuyên gia, rồi từng bước xây dựng phương pháp huấn luyện học sinh. Mỗi lần đưa học sinh ra nước ngoài thi đấu, thầy lại quan sát cách các đội quốc tế thiết kế, lập trình và vận hành robot để cập nhật kiến thức và quay về truyền lại cho lớp sau. Khi cựu học sinh Nguyễn Hoà Hương Giang trở lại trong vai trò huấn luyện viên, cùng thầy Quang dẫn dắt các đội thi Robotacon, câu chuyện “hai thế hệ cùng vô địch” trở thành minh chứng sống động cho sức lan tỏa của mentorship liên thế hệ. Kết luận rõ ràng là: nếu coi robotics và giáo dục STEM tại trường như một chiến lược dài hạn, đầu tư vào học tập trải nghiệm, cuộc thi robotics học sinh, các CLB lập trình và kỹ thuật, cùng đội ngũ thầy cô biết học suốt đời, chúng ta không chỉ tạo ra thêm vài chiếc cúp mà còn mở ra những con đường nghề nghiệp khoa học – công nghệ cho học sinh trong tương lai gần.
