Khu kinh tế biển TP.HCM: Không chỉ mở rộng không gian, mà là tái cấu trúc chuỗi giá trị
Khu kinh tế biển TP.HCM là một không gian phát triển tích hợp quy mô khoảng 177.000 ha đất liền cùng toàn bộ vùng lãnh hải, lấy vịnh Cần Giờ – Gành Rái làm lõi logistics và công nghiệp, được đề xuất nhằm tổ chức lại các ngành hàng hải, cảng biển, công nghiệp và dịch vụ biển để giữ lại nhiều hơn chuỗi giá trị cho thành phố và quốc gia.
Điểm mấu chốt của đề xuất này không phải ở con số diện tích, mà ở tham vọng “giữ lại chuỗi giá trị hàng tỷ USD” đang bị chảy ra ngoài hệ sinh thái biển của Việt Nam thông qua các dịch vụ giá trị gia tăng như tài trợ thương mại, bảo hiểm, tái bảo hiểm hàng hải và các dịch vụ tài chính – pháp lý đi kèm. Khi khu vực cảng TP.HCM và Cát Lái đã xử lý tới 16 triệu TEU, xếp thứ hai Đông Nam Á chỉ sau Singapore, việc tiếp tục chỉ đóng vai người “bốc xếp hộ” cho các trung tâm trung chuyển khu vực là một lãng phí chiến lược. Khu kinh tế biển, nếu được đưa vào Quy hoạch tổng thể 2025–2050 với tầm nhìn 100 năm, chính là câu trả lời dứt khoát cho câu hỏi TP.HCM muốn đứng ở đâu trong bản đồ hàng hải châu Á.
Cạnh tranh cảng biển khu vực và lợi thế lõi logistics Cần Giờ – Gành Rái
Trong so sánh với các trung tâm hàng hải hàng đầu như Singapore, Thượng Hải, Busan hay Dubai, TP.HCM hiện chỉ nổi bật ở sản lượng container, nhưng lại tụt hạng về số hóa cảng, tài sản đội tàu và số lượng bằng sáng chế hàng hải. Nói cách khác, thành phố đang “gánh” khối lượng lớn nhưng hưởng ít nhất từ phần dịch vụ cao cấp trong chuỗi logistics. Đó là vị thế rủi ro khi cuộc đua cảng nước sâu, cảng trung chuyển quốc tế đang nóng lên ở khắp Đông Nam Á.
Việc lấy vịnh Cần Giờ – Gành Rái làm lõi logistics và công nghiệp trung tâm biến khu vực này thành “cửa ngõ nâng cấp vai trò” của TP.HCM: từ cảng thông thường thành trung tâm logistics, tài chính và công nghệ hàng hải. Cảng logistics Cần Giờ không chỉ là một bến cảng mới, mà phải là một hệ sinh thái kết nối đường bộ, đường thủy, năng lượng, dữ liệu và tài chính. Nếu tiếp tục để thiếu kết nối tuyến quốc tế và số hóa như hiện nay, lợi thế tương đối của cụm cảng TP.HCM sẽ còn bị thu hẹp hơn nữa.
Tám trụ cột kinh tế biển: Từ cảng, tài chính đến công nghệ và du lịch
Đề xuất khu kinh tế biển TP.HCM không dừng ở một “siêu cảng”, mà là một cấu trúc đa ngành với tám trụ cột kinh tế biển: cảng và logistics; vận tải biển; dịch vụ tài chính và pháp lý; công nghệ hàng hải; năng lượng và công nghệ môi trường biển; du lịch và dịch vụ biển; thủy hải sản và kinh tế sinh học biển; cùng công nghiệp hỗ trợ và dịch vụ dầu khí. Cách thiết kế này nhằm cân bằng giữa ngành truyền thống (vận tải, dầu khí, chế biến) với các ngành dịch vụ – công nghệ mới vốn đang còn tỷ trọng nhỏ nhưng hàm lượng giá trị gia tăng cao.
Điểm then chốt là tổ chức không gian: đô thị ở mặt tiền vịnh, công nghiệp và dịch vụ hỗ trợ ở mặt sau; tăng tỷ lệ đất ven mặt nước cho công nghiệp, logistics theo các mô hình tham chiếu như Tokyo và Singapore; đồng thời tích hợp hạ tầng điện, khí, gió, carbon ngay trong quy hoạch sử dụng biển. Đây là cách tiếp cận phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế biển và logistics của Việt Nam, vốn yêu cầu một không gian kinh tế biển tích hợp thay vì những khu công nghiệp rời rạc.
Bài toán huy động vốn dự án: từ "có thể đầu tư" đến "đủ điều kiện vay vốn"
Vấn đề lớn nhất của khu kinh tế biển TP.HCM không nằm trên bản vẽ quy hoạch, mà ở khả năng huy động vốn dự án với quy mô đủ lớn và chi phí hợp lý. Ngay trong chính đề xuất, bài toán được gọi tên thẳng: muốn hút được dòng vốn dài hạn, dự án phải vừa “bankable” vừa “investable” – tức không chỉ hấp dẫn nhà đầu tư, mà còn đáp ứng chuẩn thẩm định của tổ chức tín dụng. Đây là điểm yếu cố hữu của nhiều dự án hạ tầng biển trong nước: hấp dẫn trên giấy, nhưng thiếu cấu trúc tài chính và phân bổ rủi ro rõ ràng nên khó tiếp cận nguồn vốn.
Liên danh tư vấn phân biệt rạch ròi giữa một dự án “có thể đầu tư” và dự án “đủ điều kiện vay vốn”: dự án đủ điều kiện vay vốn phải có hợp đồng bao tiêu hoặc cam kết doanh thu ràng buộc, giấy phép đã có hoặc có lộ trình rõ ràng, rủi ro được phân bổ bằng hợp đồng cho từng bên, và được thẩm định độc lập về pháp lý, kỹ thuật, môi trường – xã hội và tài chính theo các chuẩn như IFC Performance Standards và Equator Principles. Nếu khu kinh tế biển không đạt được các tiêu chuẩn này, thì viễn cảnh một “siêu dự án biển” rất dễ bị phân mảnh thành nhiều công trình nhỏ lẻ, kém hiệu quả.
Lộ trình và khuyến nghị: biến tầm nhìn 100 năm thành danh mục dự án đầu tư được
Đề xuất khu kinh tế biển TP.HCM đã gắn với một lộ trình thực thi khá rõ: trước hết, khu này cần được nghiên cứu và tích hợp vào Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025–2050 với tầm nhìn 100 năm; sau đó, liên danh kiến nghị lập quy hoạch chung tỷ lệ 1/5.000 cho khu kinh tế biển ngay sau khi Quy hoạch tổng thể được phê duyệt. Song song, các bài phân tích chuyên sâu về không gian, mô hình phát triển và huy động nguồn lực sẽ tiếp tục được công bố, phản ánh một quá trình thảo luận chính sách đang diễn ra.
Quan trọng hơn, một quy trình sáu bước đã được đề xuất: lập bản đồ quy hoạch và đồ án phân khu; tham vấn thị trường và rào cản đầu tư; đề xuất dự án theo phương án đầu tư công hoặc PPP; kiểm chứng khả năng gọi vốn và cấu trúc tài chính; xây dựng danh mục cơ hội đầu tư; và ký hợp đồng dự án, đóng tài chính. Đây nên được xem là “bài kiểm tra kỷ luật” cho toàn bộ tiến trình. Nếu TP.HCM kiên trì biến ý tưởng khu kinh tế biển thành danh mục các dự án cụ thể, đủ điều kiện vay vốn, khu kinh tế biển sẽ không chỉ là một dấu chấm trên bản đồ quy hoạch, mà là một cực tăng trưởng mới của chiến lược phát triển kinh tế biển quốc gia.
