Khu kinh tế biển 177.000 ha: bước ngoặt cho kinh tế biển TP.HCM
Khu kinh tế biển 177.000 ha tại TP.HCM là đề xuất hình thành một không gian kinh tế biển tích hợp trên đất liền và toàn bộ vùng lãnh hải thành phố, lấy vịnh Cần Giờ – Gành Rái làm lõi logistics và công nghiệp, nhằm khai thác tốt hơn lợi thế cảng biển, hàng hải, dịch vụ và công nghiệp để gia tăng giá trị giữ lại cho nền kinh tế đô thị siêu lớn này. Ở đây, điểm cốt lõi không phải chỉ là mở rộng bản đồ quy hoạch, mà là thay đổi cách TP.HCM tham gia chuỗi giá trị kinh tế biển toàn cầu. Dù đang xử lý 16 triệu TEU và đứng thứ hai Đông Nam Á về sản lượng container, thành phố vẫn xếp thấp khi xét toàn bộ hệ sinh thái hàng hải, từ sở hữu tàu đến tài chính, bảo hiểm và công nghệ. Nếu khu kinh tế biển 177000 ha được định hình đúng, nó có thể là đòn bẩy dịch chuyển từ "bến cảng bốc xếp" sang "trung tâm nắm giữ giá trị" của khu vực.
Bối cảnh: kinh tế biển toàn cầu tăng tốc và áp lực giữ chuỗi giá trị
Đề xuất khu kinh tế biển TP.HCM xuất hiện trong bối cảnh kinh tế biển toàn cầu được dự báo sẽ tăng gấp đôi, lên 3,8 – 7,1 ngàn tỷ USD vào năm 2050, và hơn 75% mức tăng trưởng trong 25 năm qua đến từ châu Á – Thái Bình Dương. Điều này đặt TP.HCM vào vị trí phải lựa chọn: hoặc tiếp tục là điểm trung chuyển hàng hóa giá trị thấp, hoặc trở thành cực giá trị cao của khu vực. Các cảng Đông Nam Á hiện chiếm khoảng 30% khối lượng trung chuyển toàn cầu, trong đó TP.HCM là cửa ngõ logistics quốc gia và Đông Nam Á, dẫn đầu cả nước về kim ngạch xuất khẩu. Nhưng theo tính toán của Menon Economics, Việt Nam thất thoát khoảng 6–8 tỷ USD mỗi năm từ các dịch vụ hàng hải giá trị gia tăng cao như tài trợ thương mại, tài trợ tàu biển, bảo hiểm và tái bảo hiểm. Nếu TP.HCM không chủ động giữ lại chuỗi giá trị này, lợi thế địa lý sẽ tiếp tục phục vụ cho các trung tâm khác như Singapore hay Thượng Hải.
Vai trò chiến lược của vịnh Cần Giờ – Gành Rái trong cấu trúc khu kinh tế biển
Việc lựa chọn vịnh Cần Giờ – Gành Rái làm lõi logistics và công nghiệp không phải ngẫu nhiên. Khu vực này nằm trên trục liên kết TP.HCM – Bà Rịa – Vũng Tàu, nơi đã hình thành hệ sinh thái dầu khí và công nghiệp biển, đồng thời kết nối thuận lợi với các cảng lớn và tuyến hàng hải quốc tế. Trong quy hoạch, vịnh Cần Giờ logistics không chỉ là nơi đặt kho bãi và cảng nước sâu, mà là hạt nhân của một hệ sinh thái đa ngành: từ vận tải biển, công nghệ hàng hải, năng lượng sạch đến du lịch và dịch vụ biển. Điều đáng nói là TP.HCM hiện chỉ mạnh ở khâu xử lý hàng hóa, sản xuất và hạ tầng, nhưng yếu ở sở hữu và quản lý tàu, tài chính, bảo hiểm, công nghệ. Bằng cách thiết kế khu kinh tế biển xoay quanh một lõi logistics thông minh, có số hóa cao và kết nối đa phương thức, thành phố có cơ hội tái định nghĩa vị thế trong bản đồ trung tâm hàng hải quốc tế, thay vì bị kẹt ở phân khúc thấp của chuỗi giá trị.
Từ quy hoạch đến huy động nguồn lực: làm sao để dự án "gọi được vốn"?
Thách thức lớn nhất của khu kinh tế biển 177000 ha không nằm trên giấy quy hoạch mà ở khả năng huy động nguồn lực dự án. Liên danh tư vấn đã đề xuất quy trình sáu bước: lập bản đồ quy hoạch và đồ án phân khu; tham vấn thị trường và rào cản đầu tư; đề xuất dự án theo phương án đầu tư công hoặc PPP; kiểm chứng khả năng gọi vốn và cấu trúc tài chính; xây dựng danh mục cơ hội đầu tư; và ký hợp đồng dự án, đóng tài chính. Quan điểm đáng chú ý ở đây là phân biệt dự án "có thể đầu tư" với dự án "đủ điều kiện vay vốn". Dự án đủ điều kiện vay vốn phải có hợp đồng bao tiêu hoặc cam kết doanh thu ràng buộc, giấy phép rõ ràng, rủi ro phân bổ bằng hợp đồng cho từng bên, và được thẩm định độc lập theo chuẩn quốc tế như IFC Performance Standards và Equator Principles. Nói cách khác, nếu khu kinh tế biển không được cấu trúc theo tư duy bankable và investable ngay từ khâu quy hoạch, tham vọng giữ lại chuỗi giá trị hàng tỷ USD sẽ dễ dừng lại ở mức ý tưởng.
Kết luận: TP.HCM chỉ cất cánh nếu chuyển từ mở rộng sang nâng giá trị
Khu kinh tế biển TP.HCM là phép thử cho khả năng chuyển đổi mô hình tăng trưởng của thành phố: từ chạy theo sản lượng container sang tối đa hóa giá trị giữ lại trên mỗi giao dịch hàng hải. Kinh tế biển TP.HCM, nếu được tái cấu trúc theo tám trụ cột từ cảng – logistics, vận tải, tài chính – pháp lý, công nghệ đến năng lượng, du lịch và thủy hải sản, sẽ không chỉ khai thác đường bờ biển mà còn tích hợp hạ tầng điện – khí – gió – carbon để trở thành trung tâm năng lượng sạch giá trị cao. Nhưng để tham vọng thành hiện thực, thành phố phải chấp nhận một nguyên tắc: quy hoạch không chỉ là vẽ đường và tô màu, mà là thiết kế các dự án đủ điều kiện vay vốn, có khả năng hút dòng vốn dài hạn. Nếu không giải được bài toán huy động nguồn lực dự án, khu kinh tế biển 177000 ha rất dễ trở thành một chương dài trong quy hoạch, thay vì một cực tăng trưởng mới của châu Á – Thái Bình Dương.
