Từ quy định cũ sang khung phân loại mới
Công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia là công trình hoặc khu vực có vai trò thiết yếu đối với an ninh, trật tự và cần được xác định rõ chế độ bảo vệ, lực lượng chịu trách nhiệm cùng thẩm quyền quản lý. Sáng 26/10/2026, tại kỳ họp thứ hai của Quốc hội khóa XVI, Quốc hội nghe tờ trình và báo cáo thẩm tra dự án Luật Bảo vệ công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia. Dự thảo luật bảo vệ gồm 41 điều, chia thành 7 chương, quy định nguyên tắc bảo vệ, tiêu chí xác định, thẩm quyền, biện pháp, lực lượng thực hiện và trách nhiệm của các bên liên quan. Đây không chỉ là việc viết lại Pháp lệnh năm 2007: hướng đi mới là phân loại công trình thành ba nhóm và phân cấp quyết định đưa công trình vào danh mục cần bảo vệ.
Ba nhóm gồm công trình trọng điểm về an ninh quốc gia; công trình an ninh, khu an ninh do Công an nhân dân quản lý, sử dụng; và các công trình quan trọng khác thuộc phạm vi quản lý của cơ quan, tổ chức, địa phương. Cách phân nhóm có giá trị nếu giúp cơ quan chức năng biết rõ loại rủi ro, chủ thể quản lý và mức bảo vệ cần áp dụng, thay vì dồn những hạ tầng rất khác nhau vào một danh mục chung. Theo Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang, việc xây dựng luật nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý và tháo gỡ khó khăn khi thực hiện Pháp lệnh năm 2007.
Phân cấp thẩm quyền chỉ hiệu quả khi tiêu chí đủ rõ
Điểm đổi mới đáng chú ý là thẩm quyền đưa nhóm công trình quan trọng khác vào danh mục được chia theo ba cấp: Thủ tướng quyết định với công trình loại I, Bộ trưởng Bộ Công an với loại II và Chủ tịch UBND cấp tỉnh với loại III. Về nguyên tắc, cách phân cấp này có thể rút ngắn đường đi của quyết định và gắn trách nhiệm với cấp quản lý phù hợp. Nhưng quyền hạn rõ mà căn cứ phân loại mờ thì nguy cơ tùy nghi vẫn còn. Tại Quốc hội, đại biểu đề nghị làm rõ phạm vi điều chỉnh và cơ sở xác định công trình quan trọng. Các tiêu chí ở Điều 6 và Điều 7 còn dùng những khái niệm định tính như “đặc biệt quan trọng” hay “hậu quả nghiêm trọng”, trong khi nhiều nội dung cụ thể được giao Chính phủ quy định.
Vì vậy, yêu cầu xây dựng hệ thống tiêu chí và phương pháp phân loại thống nhất, đồng thời bổ sung tiêu chí định lượng cho công trình loại I trong lĩnh vực an ninh năng lượng và hạ tầng số, cần được xem là phần cốt lõi chứ không phải chi tiết kỹ thuật. Nếu không, doanh nghiệp và địa phương khó dự đoán công trình nào sẽ bị đưa vào danh mục, còn cơ quan thực thi có thể áp dụng không đồng đều. Đại biểu cũng cảnh báo cách loại trừ công trình do Bộ Công an, Bộ Quốc phòng quản lý có thể bỏ sót hạ tầng do doanh nghiệp hoặc đơn vị trực thuộc bộ quản lý, như viễn thông, trung tâm dữ liệu và cảng biển.
Bảo vệ hạ tầng trọng yếu nhưng tránh chồng thủ tục
Nhu cầu sửa luật gắn với thay đổi của rủi ro: hạ tầng viễn thông và dữ liệu ngày càng có thể trở thành mục tiêu của tấn công mạng, xâm nhập bằng thiết bị bay không người lái và phá hoại. Bởi vậy, xác định đúng công trình an ninh quốc gia không chỉ là bài toán danh mục; đó là cách ưu tiên nguồn lực bảo vệ hạ tầng trọng yếu và xác định ai phải hành động khi có nguy cơ. Dự thảo xác định lực lượng bảo vệ gồm lực lượng thuộc Bộ Công an và lực lượng của cơ quan, tổ chức quản lý, sử dụng công trình, đồng thời đặt ra yêu cầu làm rõ trách nhiệm và phối hợp giữa các bên. Đây là hướng hợp lý, miễn là phân công không tạo khoảng trống giữa lực lượng chuyên trách và đơn vị trực tiếp vận hành.
Bảo vệ cũng không nên biến thành rào cản mặc định đối với khu vực phụ cận. Đại biểu đánh giá tích cực việc chuyển từ cơ chế cấm tuyệt đối sang quản lý có điều kiện trong hành lang bảo vệ, vì cách này có thể giảm vướng mắc cho dự án phát triển kinh tế – xã hội. Tuy nhiên, tại khu vực chịu nhiều chế độ bảo vệ đan xen, người dân và doanh nghiệp có thể phải xin phép nhiều cơ quan cho cùng một địa điểm. Đề nghị giải quyết thủ tục qua một đầu mối vì thế có ý nghĩa thiết thực, không kém việc bổ sung thêm biện pháp bảo vệ. Luật tốt phải vừa bảo vệ mục tiêu an ninh, vừa khiến nghĩa vụ tuân thủ dễ hiểu và có thể dự đoán.
Bước tiếp theo là biến nguyên tắc thành trách nhiệm kiểm chứng được
Dự thảo hiện vẫn đang được Quốc hội xem xét; các phương án phân nhóm, phân cấp và bảo vệ chưa phải quy định đã được thông qua, có hiệu lực. Cách tiếp cận chỉ quy định vấn đề khung và nguyên tắc trong luật, còn nội dung thực tiễn biến động giao Chính phủ quy định, có thể tạo độ linh hoạt. Nhưng sự linh hoạt ấy cần giới hạn bằng tiêu chí đủ cụ thể trong luật, đặc biệt khi biện pháp bảo vệ có thể ảnh hưởng đến hoạt động của người dân, doanh nghiệp hoặc quyền tiếp cận, khai thác khu vực. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị quy định ngay trong luật tiêu chí, điều kiện áp dụng biện pháp hạn chế quyền và bổ sung nguyên tắc giám sát kỹ thuật, bảo đảm dữ liệu được thu thập đúng mục đích, lưu giữ trong thời hạn phù hợp.
Thước đo của cải cách không nằm ở số chương, điều hay số cấp thẩm quyền, mà ở việc mỗi công trình có tiêu chí nhận diện minh bạch, một đầu mối chịu trách nhiệm và cơ chế phối hợp không chồng lấn. Nếu dự thảo làm rõ được những điểm đó, phân loại công trình sẽ giúp bảo vệ an ninh tốt hơn mà không biến khu vực quanh hạ tầng trọng yếu thành vùng thủ tục bất định. Nếu không, danh mục mới chỉ thay hình thức của quy định cũ. Kết luận cần hướng tới là: bảo vệ công trình quan trọng phải dựa trên tiêu chí kiểm chứng được, trách nhiệm cụ thể và thủ tục tương xứng với rủi ro.
