Xuất khẩu cá rô phi: cú bứt tốc 43% và câu chuyện phía sau
Xuất khẩu cá rô phi Việt Nam là hoạt động đưa sản phẩm cá rô phi nuôi trong nước, chủ yếu ở dạng phi lê đông lạnh, sang các thị trường quốc tế với mục tiêu mở rộng kim ngạch xuất khẩu thủy sản, đa dạng hóa thị trường và nâng vị thế cá nuôi của Việt Nam trong chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu, đặc biệt tại những nước có nhu cầu ổn định đối với cá thịt trắng nuôi. Xuất khẩu cá rô phi Việt Nam tăng 43% trong 8 tháng đầu năm, đạt tổng kim ngạch 90 triệu USD, là tín hiệu nổi bật cho thấy dòng sản phẩm này đang lên ngôi trong cơ cấu thủy sản của Việt Nam. Nhưng đằng sau con số ấn tượng là một cấu trúc tăng trưởng khá lệch: thị trường Brazil tăng trưởng mạnh và trở thành động lực gần như duy nhất kéo toàn ngành đi lên. Tháng 8 ghi nhận sự co lại 8% so với cùng kỳ, cho thấy đà tăng không trải đều giữa các thị trường, đồng thời đặt câu hỏi về tính bền vững của mô hình tăng trưởng hiện tại.
Brazil – động lực tăng trưởng hay điểm tập trung rủi ro?
Điểm nhấn rõ nhất của xuất khẩu cá rô phi Việt Nam trong năm nay là thị trường Brazil tăng trưởng mạnh mẽ và mang tính quyết định. Brazil đã nổi lên như "động cơ tăng trưởng chính" của cá rô phi Việt Nam, chiếm gần một nửa giá trị xuất khẩu cá rô phi trong 8 tháng. Theo số liệu từ Trung tâm Thông tin và Thị trường Nuôi trồng thủy sản thuộc Embrapa Pesca e Aquicultura, lượng phi lê cá rô phi Brazil nhập khẩu từ Việt Nam tăng gấp 3,5 lần so với cùng kỳ năm trước. Đây là mức mở rộng thị trường hiếm thấy trong ngành thủy sản. Tuy nhiên, sự lệ thuộc quá lớn vào một thị trường có tốc độ tăng trưởng đột biến luôn đi kèm rủi ro. Brazil vừa muốn bảo đảm nguồn cung trong nước, vừa thúc đẩy sản xuất và xuất khẩu cá rô phi, nên có khả năng cao duy trì các rào cản thuế quan và kỹ thuật ở mức chặt chẽ. Nếu doanh nghiệp Việt chỉ cạnh tranh bằng giá và nguồn cung, không nâng cấp năng lực tuân thủ, một thay đổi nhỏ về chính sách cũng có thể nhanh chóng làm suy giảm kim ngạch xuất khẩu cá rô phi Việt Nam. Vì vậy, thị trường Brazil tăng trưởng không chỉ là cơ hội, mà còn là bài kiểm tra về khả năng quản trị rủi ro của toàn chuỗi ngành hàng.
Mỹ chững lại, Nhật Bản và các khu vực khác mở hướng mới
Bức tranh thị trường cá rô phi không chỉ có Brazil. Ngược chiều với sự tăng trưởng, xuất khẩu sang Mỹ đang chịu áp lực rõ rệt: tháng 8 giảm tới 72% so với cùng kỳ, kéo kim ngạch 8 tháng xuống mức giảm 48% so với năm trước. Đây là lời nhắc quan trọng rằng các thị trường truyền thống có thể nhanh chóng trở nên khó đoán khi sức mua suy yếu và tồn kho cao. Trong khi đó, các khu vực khác lại mở thêm dư địa phát triển. Xuất khẩu sang các nước tham gia CPTPP tăng 50%, với Nhật Bản và Mexico đóng góp đáng kể. Nhật Bản không chỉ tăng trưởng về lượng mà còn thay đổi chất: cá rô phi nước lợ Việt Nam đã bước vào phân khúc sushi, sashimi – nơi yêu cầu chất lượng, truy xuất và môi trường rất khắt khe. Tại EU, xuất khẩu tăng nhờ nguồn cung cá thịt trắng khai thác tự nhiên suy giảm, tạo cơ hội cho cá nuôi ổn định như cá rô phi. Những diễn biến này cho thấy nếu biết xây dựng sản phẩm phù hợp từng thị trường, cá rô phi Việt Nam có thể vừa nâng giá trị, vừa giảm phụ thuộc vào một vài thị trường lớn.
Chiến lược dài hạn: từ chạy theo đơn hàng sang xây dựng vị thế
Câu hỏi không phải là cá rô phi Việt Nam có tiếp tục tăng xuất khẩu hay không, mà là tăng theo cách nào để giữ được vị thế lâu dài. Các hiệp hội ngành hàng đã nhìn thấy rõ rủi ro tập trung và đề cập đến việc ưu tiên kiểm soát chất lượng, chứng nhận quốc tế và xây dựng thương hiệu trên toàn chuỗi giá trị để duy trì năng lực cạnh tranh. Việc thành lập Hiệp hội Cá rô phi Việt Nam với mục tiêu kết nối người nuôi, nhà chế biến, doanh nghiệp xuất khẩu và cơ quan nghiên cứu là bước đi mang tính nền tảng, giúp chuyên nghiệp hóa chuỗi cung ứng và nâng tầm sản phẩm. Về phía doanh nghiệp, yêu cầu không còn dừng ở việc bảo đảm nguồn hàng đều đặn. Muốn giữ thị trường Brazil và các thị trường khó tính như Nhật Bản, EU, doanh nghiệp phải chuyển từ tiếp cận dựa chủ yếu vào giá sang mô hình chú trọng tuân thủ, minh bạch hồ sơ và khả năng thích ứng nhanh với thay đổi chính sách. Kiểm soát chất lượng từ vùng nuôi đến chế biến, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và tận dụng lợi thế cá rô phi nước lợ là những trụ cột quan trọng để từng bước xây dựng uy tín, biến xuất khẩu cá rô phi Việt Nam từ câu chuyện tăng kim ngạch thành câu chuyện về một sản phẩm có vị thế ổn định trong thị trường thủy sản toàn cầu.
