El Niño: từ biến động khí hậu toàn cầu đến áp lực nước và mặn ở Mekong
El Niño là hiện tượng khí hậu gắn với sự ấm lên bất thường của nước biển vùng nhiệt đới Thái Bình Dương, làm thay đổi chế độ mưa, nhiệt độ và gió trên quy mô toàn cầu, từ đó gây ra nắng nóng kéo dài, thiếu mưa, hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn ở nhiều khu vực nhạy cảm, đặc biệt là các vùng nông nghiệp phụ thuộc nguồn nước mặt. Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới, El Niño hiện nay đã hình thành rõ và có xác suất gần 100% duy trì đến tháng 2/2027, trong khi kịch bản quốc gia dự báo khả năng đạt cường độ rất mạnh trong giai đoạn tháng 10-12 lên trên 80%. Đây không chỉ là một bản tin khí tượng; đó là lời cảnh báo trực tiếp đối với El Niño Mekong Delta – vùng lúa gạo, thủy sản trọng điểm đang sống bằng dòng chảy sông Mekong và mưa theo mùa. Nếu chúng ta vẫn coi El Niño như một đợt nắng nóng nhất thời, nông nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long sẽ phải trả giá bằng đất nứt nẻ, ruộng muối trắng và những hộ dân thiếu nước ngọt ngay trên vùng đất chín rồng.
Thời tiết phân hóa: TP.HCM nóng khô sớm, miền Bắc ấm lên, miền Trung – Mekong khát nước
Trong bức tranh El Niño lần này, Việt Nam hiện lên với những mảng màu thời tiết phân hóa rất rõ: Nam Bộ nóng khô sớm, miền Bắc bớt rét, miền Trung và Tây Nguyên đối mặt thiếu nước âm ỉ. Tại TP.HCM, mùa mưa được dự báo kết thúc sớm hơn trung bình, từ đầu đến giữa tháng 11, kéo theo chu kỳ nhiều nắng, ít mưa, độ ẩm giảm và các đợt nắng nóng xuất hiện sớm, kéo dài. Nắng đô thị, hiệu ứng tích nhiệt nhà cửa khiến cảm giác oi bức dai dẳng, ảnh hưởng sức khỏe và giấc ngủ của người dân. Ở miền Bắc, mùa đông ấm hơn, số đợt rét đậm rét hại giảm; nhưng mùa nóng lại có khả năng xuất hiện các đợt nắng gay gắt kèm thiếu mưa, khô hạn cục bộ. Đáng lo hơn cả là miền Trung, Tây Nguyên và El Niño Mekong Delta: hệ thống sông ngắn, hồ chứa phụ thuộc mưa, nhu cầu nước nông nghiệp cao, khiến nguy cơ thiếu nước cho sản xuất và sinh hoạt không còn là kịch bản xa vời nữa mà là áp lực hiện hữu cần được chuẩn bị ngay từ bây giờ.
Cà Mau: tuyến đầu ứng phó thiếu nước nông nghiệp và biến đổi khí hậu
Nếu muốn thấy một địa phương hiểu rõ sự khắc nghiệt của El Niño và biến đổi khí hậu Cà Mau, hãy nhìn vào những con số mà ngành nông nghiệp địa phương đưa ra. Sở Nông nghiệp và Môi trường dự báo tổng lượng mưa mùa khô có thể thiếu hơn 50% so với trung bình nhiều năm, nguồn nước mặt suy giảm 50-70%, ranh mặn 4 g/l có thể xâm nhập sâu 40-60 km vào nội đồng từ tháng 11. Đây là cú đánh trực diện vào hệ thống thủy lợi, vào vùng tôm – lúa, rừng – biển vốn đang là sinh kế chủ lực của hàng chục nghìn hộ dân. Theo rà soát, khoảng 13.770 hộ có khả năng thiếu nước sinh hoạt hoặc cần hỗ trợ công trình cấp nước tập trung trong mùa khô; trong đó hơn 2.300 hộ ở khu vực chưa có công trình cấp nước, hơn 4.600 hộ ở vùng dân cư phân tán. Những lu nước mưa, bồn nhựa trữ nước xuất hiện ngày càng nhiều trong sân nhà nông thôn Cà Mau không chỉ là hình ảnh đối phó tạm thời, mà là lời nhắc rằng bài toán nguồn nước đã trở thành câu chuyện sống còn của cả cộng đồng.
Kịch bản ứng phó El Niño ở Cà Mau: không chỉ bảo vệ mùa vụ mà là bảo vệ sinh kế
Điểm đáng chú ý là Cà Mau không chờ đến lúc ruộng nứt, kênh khô mới tính chuyện ứng phó thiếu nước nông nghiệp; tỉnh đã xây dựng kịch bản ứng phó El Niño từ sớm, từ xa. Trong trồng trọt, người dân được khuyến cáo tuân thủ nghiêm lịch gieo sạ, sử dụng giống lúa chịu mặn, ngắn ngày, áp dụng mô hình canh tác tiết kiệm nước và chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất ải. Đây là lựa chọn khó nhưng cần thiết: hy sinh một phần sản lượng để đổi lấy sự an toàn cho cả mùa vụ. Song song, tỉnh dồn lực nâng cấp, duy tu hệ thống cống, đê bao ngăn mặn giữ ngọt; rà soát phương án cấp nước sinh hoạt tập trung nhằm bảo đảm nước sạch, không để xảy ra thiếu nước nghiêm trọng ở vùng ven biển và vùng sâu. Cách làm này cho thấy bài học mà các tỉnh khác ở El Niño Mekong Delta nên học: không có một "giải pháp vàng" cho El Niño, mà là một tổ hợp đồng bộ từ quy hoạch thủy lợi, chuyển đổi sinh kế, cho tới tăng sức chống chịu của cộng đồng trước những cú sốc khí hậu ngày càng thường xuyên.
Từ Cà Mau nhìn ra toàn vùng: El Niño là phép thử năng lực quản lý nước và tổ chức sản xuất
Theo các chuyên gia khí tượng, tác động đáng kể của El Niño lần này có thể không xuất hiện ngay khi hiện tượng đạt đỉnh mà bộc lộ rõ trong mùa khô và những tháng nóng đầu năm 2027. Đồng bằng sông Cửu Long, với dòng chảy từ thượng nguồn thấp, lượng mưa giảm, sẽ phải đối mặt với xâm nhập mặn đến sớm, kéo dài, lấn sâu trong khoảng tháng 2-5. Ở cấp vùng, câu hỏi không còn là "El Niño mạnh đến đâu" mà là "chúng ta quản lý nguồn nước và tổ chức sản xuất như thế nào". Kinh nghiệm cho thấy mức độ thiệt hại phụ thuộc rất lớn vào khả năng dự báo sớm, vận hành hồ chứa, điều hành hệ thống cống – đê, và sự chủ động của cộng đồng nông dân. Các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên và Mekong cần thúc đẩy tiết kiệm nước trong sinh hoạt và sản xuất, kiểm tra hệ thống chứa – dẫn nước, theo dõi sát tình trạng hồ chứa, sông suối, xâm nhập mặn. Bài học từ biến đổi khí hậu Cà Mau là rõ ràng: vùng nào coi nước là tài nguyên chiến lược và lên kịch bản ứng phó El Niño từ bây giờ sẽ giữ được mùa vụ, còn vùng nào tiếp tục sản xuất theo thói quen cũ sẽ sớm bị thực tế phũ phàng của khí hậu mới đánh thức.
