Siêu El Niño: Khi đại dương nóng lên và Đông Nam Á bước vào vùng nguy hiểm
Siêu El Niño là hiện tượng khí hậu khi nhiệt độ mặt nước biển vùng trung – đông Thái Bình Dương tăng bất thường trên mức trung bình, làm đảo lộn các mô hình mưa, nhiệt và gió toàn cầu, gây ra chuỗi tác động cực đoan như nắng nóng, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và rối loạn mùa vụ tại nhiều khu vực nhiệt đới, trong đó có Đông Nam Á. Chính vì vậy, đợt siêu El Niño mới đang hình thành không chỉ là một biến cố thời tiết, mà là một cú sốc khí hậu toàn diện sẽ thử thách sức chịu đựng của xã hội và hệ thống kinh tế khu vực. Theo các tổ chức khí tượng quốc tế, El Niño hiện đã được xác lập rõ ràng và đang mạnh lên nhanh chóng, với khả năng duy trì đến hết tháng 2 và đạt cường độ rất mạnh gần như 100%. Nhiệt độ mặt nước biển tại các khu vực then chốt ở Thái Bình Dương đã tăng trên 2°C so với trung bình, đưa sự kiện lần này vào nhóm hiếm hoi các El Niño "rất mạnh" kể từ năm 1950. Khi nền nhiệt đại dương vốn đã nóng vì biến đổi khí hậu, việc để El Niño "phình to" thêm là hành động mạo hiểm mà nhân loại không còn nhiều dư địa để sai lầm.
Việt Nam trong tâm điểm siêu El Niño: Nắng nóng, hạn hán và mùa mưa rút sớm
Nếu phải chọn một cụm từ để mô tả siêu El Niño lần này tại Việt Nam, đó sẽ là "nóng hơn, khô hơn và thiếu nước hơn". Các bản tin khí hậu cho thấy từ tháng 9, nhiệt độ trung bình trên cả nước đã cao hơn trung bình nhiều năm 0,5–1,5°C, còn tháng 10–11 có thể vọt lên 1–2°C, thậm chí hơn ở một số nơi. Đây không chỉ là vài con số khô khan: đó là lời cảnh báo rằng mọi hoạt động ngoài trời, mọi cánh đồng, mọi đô thị đều sẽ phải sống trong nền nhiệt cao kéo dài. Ở Nam Bộ, mùa mưa – vốn thường kéo dài tới cuối tháng 11 hoặc đầu tháng 12 – được dự báo kết thúc sớm ngay từ đầu đến giữa tháng 11. Nghĩa là mùa khô đến sớm, nắng xuất hiện dày hơn, mưa thưa dần và cảm giác nóng bức duy trì từ ban ngày sang tối ngay cả tại TP.HCM. Từ tháng 12 đến tháng 2, khu vực Tây Nguyên và Nam Bộ có thể nóng hơn trung bình nhiều năm 1,5–2°C, khiến nguy cơ hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn tăng mạnh. Trong bức tranh đó, hạn hán Việt Nam không còn là kịch bản xa vời mà là nguy cơ đang đến gần từng ngày.
Tác động kép lên nông nghiệp và an ninh lương thực: Đồng bằng sông Cửu Long ở tuyến đầu
Điểm đáng lo nhất của siêu El Niño không phải là vài tháng nóng bức, mà là cú đánh trực diện vào nông nghiệp và an ninh lương thực. Các phân tích dựa trên hơn bốn thập kỷ dữ liệu cho thấy các đợt El Niño mạnh thường kéo theo hạn hán nghiêm trọng tại những vùng trồng trọt trọng điểm như Đông Nam Á, với xác suất hạn hán nông nghiệp vượt quá 50%. Tại Việt Nam, Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và đặc biệt là Đồng bằng sông Cửu Long đang được cảnh báo về nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong chu kỳ El Niño này. El Niño làm mùa mưa kết thúc sớm, mùa khô kéo dài với nền nhiệt cao và dòng chảy từ thượng nguồn giảm, tạo điều kiện để nước mặn lấn sâu vào các nhánh sông. Khi đó, không chỉ lúa và hoa màu, mà cả những cây trồng chiến lược như cà phê Robusta tại Việt Nam và Indonesia – chiếm khoảng một nửa sản lượng Robusta toàn cầu – cũng đối mặt rủi ro sụt giảm năng suất. Sự thay đổi mô hình mưa và hạn hán rộng khắp đang "làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng mất an ninh lương thực toàn cầu", đồng thời đẩy chỉ số giá lương thực thế giới lên mức cao nhất kể từ cuối năm 2022. Chính người nông dân và người thu nhập thấp sẽ là những người hứng chịu trực tiếp cú sốc giá và thiếu hụt nguồn cung này.
Nước sạch, sức khỏe và những địa phương đi trước: Bài học từ Cà Mau
Khi hạn hán và xâm nhập mặn bước vào, nước sạch không còn là dịch vụ tiện nghi mà trở thành tài sản sinh tồn. Trong nhiều tháng gần đây, lượng mưa thiếu hụt tại một số nơi như Cà Mau lên tới hơn 100 mm, báo hiệu áp lực nước ngọt sẽ không nhỏ nếu siêu El Niño tiếp tục gia tăng. Thực tế, cơ quan khí tượng đã khuyến cáo người dân sớm kiểm tra nguồn nước, bồn chứa và hệ thống cấp nước; các khu vực có nguy cơ thiếu nước phải có phương án dự phòng. Một số địa phương bắt đầu chuyển trọng tâm sang bảo đảm cấp nước sạch, coi đó là tuyến phòng thủ đầu tiên trước nắng nóng và hạn hán kéo dài. Song song với nỗi lo nước sạch là khủng hoảng sức khỏe âm thầm. Khi nhiệt độ tăng, mưa thay đổi và thời tiết cực đoan dồn dập, các bệnh liên quan đến nắng nóng, suy dinh dưỡng do thiếu lương thực, bệnh truyền nhiễm qua nước và vật trung gian đều có nguy cơ bùng phát. Đây không còn là câu chuyện trên giấy: thế giới đã được cảnh báo bằng các báo cáo y tế chuyên biệt rằng siêu El Niño lần này có thể kích hoạt các cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng với quy mô lớn. Nếu không chuẩn bị, hệ thống y tế ở các quốc gia nhiệt đới sẽ bị đẩy vào thế bị động.
Không thể coi siêu El Niño là thiên tai bất ngờ: Cần thay đổi cách quản lý khí hậu và nước
Điểm mỉa mai của siêu El Niño là chúng ta biết khá rõ nó sẽ đến, biết gần như chính xác thời gian đỉnh điểm – từ cuối năm đến tháng 2 năm sau – và biết nó sẽ mạnh hơn hầu hết các đợt trong 40 năm qua. Thế nhưng các chuẩn bị vẫn nhiều nơi chậm chạp, phân tán, thiếu tầm nhìn dài hạn. Trong bối cảnh El Niño cộng hưởng với biến đổi khí hậu toàn cầu, làm gia tăng nguy cơ nắng nóng, hạn hán lẫn mưa lớn và lũ lụt, coi mỗi đợt thời tiết cực đoan là "bất ngờ" chỉ cho thấy sự bất cập trong quản lý khí hậu. Thách thức lần này buộc Đông Nam Á phải nghiêm túc cải tổ cách quản lý nước và nông nghiệp. Giảm phụ thuộc vào một mùa mưa ổn định, đầu tư mạnh vào trữ nước, tưới tiết kiệm, chuyển đổi cây trồng chịu hạn và bảo vệ hệ sinh thái ven biển chống xâm nhập mặn không còn là "dự án thí điểm" mà phải trở thành chính sách chủ đạo. Đồng thời, cần nhìn nhận an ninh lương thực là vấn đề an ninh quốc gia: khi giá lương thực nhảy vọt và sản lượng sụt giảm, ổn định xã hội sẽ bị thử thách. Kết luận không thể rõ ràng hơn: siêu El Niño là lời nhắc rằng thời đại khí hậu ổn định đã qua, và bất cứ quốc gia nào chậm thích ứng sẽ phải trả giá bằng sức khỏe, lương thực và sự an toàn của người dân.
