El Niño đã vào cuộc, nông nghiệp không còn thời gian để chờ
El Niño 2026-2027 là giai đoạn ấm lên bất thường của vùng biển xích đạo Thái Bình Dương, làm thay đổi hoàn toàn chế độ mưa và nhiệt, kéo theo nguy cơ hạn hán nông nghiệp, thiếu nước sinh hoạt và xâm nhập mặn nghiêm trọng trên diện rộng, nhất là ở các vùng khô hạn và đồng bằng ven biển Việt Nam. Theo các cơ quan chuyên môn, ENSO đã chuyển sang trạng thái El Niño và từ tháng 9-11/2026, hiện tượng này được dự báo duy trì cường độ mạnh đến rất mạnh với xác suất 100%, trong đó khoảng 93% đạt cường độ rất mạnh. Nói cách khác, đây không còn là nguy cơ mà là kịch bản chắc chắn. Câu hỏi không phải là “có hạn hay không”, mà là “chúng ta chuẩn bị đủ nhanh để giảm thiệt hại hay không”.
Chính phủ vào cuộc sớm: điểm cộng hiếm có trong quản lý rủi ro
Ngày 18/8, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã gửi văn bản đến UBND các tỉnh, thành khu vực Trung Bộ, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, yêu cầu tổ chức triển khai các giải pháp phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn do El Niño 2026-2027. Đây là động thái hiếm hoi khi một đợt El Niño được chủ động “đón đầu” thay vì chờ đến khi khủng hoảng xảy ra mới ứng phó. Theo văn bản này, các địa phương phải cập nhật kế hoạch cho mùa khô 2026-2027 theo kịch bản rủi ro rất cao: xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long tương đương 2019-2020, còn hạn hán, thiếu nước ở các vùng khác tương đương giai đoạn 2014-2016. Việc lựa chọn kịch bản xấu nhất để lập kế hoạch là cách tiếp cận đúng nếu coi ứng phó biến đổi khí hậu là câu chuyện sống còn chứ không phải phong trào nhất thời.
Hạn hán nông nghiệp và xâm nhập mặn: con số cảnh báo và cái giá nếu chậm tay
Nếu ai còn nghĩ El Niño chỉ là chuyện thời tiết, những con số dự báo cho Đồng bằng sông Cửu Long đủ để thay đổi suy nghĩ đó. Cao điểm xâm nhập mặn được dự báo từ tháng 1-4/2027; với kịch bản rủi ro cao, khoảng 64.000 ha lúa Đông Xuân, 80.000 ha lúa-tôm và 19.000 ha cây ăn trái có thể bị ảnh hưởng, còn trong kịch bản rất cao, các con số này lần lượt tăng lên 85.800 ha, 120.000 ha và 45.000 ha. Một câu nói đáng trích lại: “Kịch bản rất cao được xây dựng trên cơ sở xâm nhập mặn tương đương năm 2019-2020”. Về nước sinh hoạt nông thôn, khoảng 82.240 hộ có nguy cơ thiếu nước trong kịch bản rủi ro cao và có thể lên tới 254.570 hộ trong kịch bản rất cao, tập trung chủ yếu ở Đồng bằng sông Cửu Long, Bắc Trung Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ. Đây không còn là chuyện của riêng ngành nông nghiệp mà là an ninh xã hội.
Chiến lược ứng phó: từ hồ chứa đến lịch thời vụ và nước sinh hoạt
Điểm tích cực là các giải pháp không dừng ở khẩu hiệu. Một trụ cột then chốt là tích nước hợp lý cho hồ chứa thủy lợi, thủy điện trong mùa mưa 2026, bảo đảm tích trữ tối đa theo năng lực công trình nhưng vẫn an toàn cho đập và vùng hạ du, đồng thời đề phòng mưa lũ cực đoan. Song song, các địa phương được yêu cầu rà soát, sắp xếp lại mùa vụ, điều chỉnh thời điểm xuống giống để tránh giai đoạn xâm nhập mặn và hạn hán trùng với lúc cây trồng cần nước nhất. Đây là bước chuyển quan trọng: coi lịch thời vụ là công cụ thích nghi với El Niño, thay vì giữ cứng lịch truyền thống bất chấp biến đổi khí hậu. Đặc biệt, yêu cầu “chủ động cân đối khả năng cung cấp nguồn nước sinh hoạt tới từng hộ, thôn/ấp, xã” cùng việc khuyến khích bồn trữ nước, máy lọc nước và hóa chất xử lý nước cho hộ gia đình cho thấy lần này, người dân được đặt vào trung tâm của kế hoạch ứng phó biến đổi khí hậu.
Từ El Niño đến bài kiểm tra năng lực ứng phó biến đổi khí hậu
El Niño 2026-2027, với xác suất 100% duy trì cường độ mạnh đến rất mạnh trong giai đoạn 9-11/2026 và tiếp tục mạnh đến hết 2/2027, là bài kiểm tra thật đối với năng lực ứng phó biến đổi khí hậu của hệ thống nông nghiệp và chính quyền địa phương. Các tỉnh, thành được yêu cầu theo dõi sát thông tin từ cơ quan khí tượng thủy văn và quản lý thủy lợi để cập nhật giải pháp phù hợp với thực tế từng nơi. Đồng thời, công tác truyền thông phải chủ động nhưng tránh gây hoang mang, nghĩa là phải nói đủ sớm, đủ rõ và đủ cụ thể về mức độ hạn hán, xâm nhập mặn, thay vì nói chung chung. Nếu những chỉ đạo này được thực thi nghiêm túc, El Niño lần này có thể trở thành bước ngoặt: từ bị động chống đỡ sang chủ động thiết kế lại sản xuất, hạ tầng nước và thói quen sử dụng nước. Ngược lại, nếu để kế hoạch nằm trên giấy, cái giá sẽ là hàng chục nghìn hecta lúa, tôm, cây ăn trái và hàng trăm nghìn hộ thiếu nước – một cái giá mà nông nghiệp không thể chịu thêm.
