El Niño cực mạnh: tín hiệu báo động đỏ cho nông nghiệp khu vực
El Niño cực mạnh là pha ấm bất thường trong hệ thống khí hậu Thái Bình Dương, khi nhiệt độ mặt nước biển khu vực trung tâm và phía Đông tăng cao hơn trung bình, làm xáo trộn hoàn lưu khí quyển và dịch chuyển các vùng mưa và khô hạn, từ đó gây ra chuỗi thời tiết cực đoan gồm hạn hán, xâm nhập mặn và lũ lụt ở những nơi khác nhau. Đây không phải hiện tượng xa lạ, nhưng chu kỳ El Niño 2026-2027 đang mang một thông điệp rất khác: nó có thể thuộc nhóm mạnh nhất từ ít nhất năm 1950, với khả năng duy trì đến tháng 2/2027 gần như chắc chắn. El Niño 2026 Đông Nam Á vì thế không chỉ là câu chuyện khí tượng, mà là bài kiểm tra sức chịu đựng của toàn bộ hệ thống nông nghiệp khu vực.
Điều đáng nói là hiện tượng ENSO đã chính thức chuyển sang trạng thái El Niño từ tháng 6 và đang tăng cường nhanh chóng. Tổ chức Khí tượng Thế giới ghi nhận, chênh lệch nhiệt độ mặt nước biển tại vùng Niño 3.4 đã tăng từ 1,6°C lên 2,5°C chỉ trong hai tháng hè, và được dự báo có thể lên tới khoảng 3,7°C trong giai đoạn cuối năm. Đây là con số kỷ lục, cho thấy chúng ta bước vào một “vùng biển chưa được khám phá” của thời tiết cực đoan. Nếu các chính phủ và ngành nông nghiệp tiếp tục phản ứng chậm, El Niño lần này sẽ không chỉ làm khô đồng ruộng, mà còn phơi bày mọi điểm yếu trong quản lý nước và thích ứng khí hậu khu vực.
Hạn hán nông nghiệp: khi những con số cảnh báo đã vượt ngưỡng chịu đựng
Vấn đề không phải là liệu có hạn hán nông nghiệp hay không, mà là hạn sẽ sâu đến mức nào. Các dự báo cho thấy từ tháng 10-12, El Niño đạt cường độ rất mạnh với xác suất tới 98%, sau đó duy trì mức rất mạnh sang đầu năm sau. Nguy cơ hạn hán diện rộng được dự báo khởi phát ngay từ đầu mùa khô, khoảng tháng 11, kéo dài đến tháng 5 ở Đồng bằng sông Cửu Long, cao nguyên Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ, thậm chí tới tháng 7-8 ở Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ. Đây không còn là kịch bản giả định mà là đường thời gian cụ thể cho một cuộc khủng hoảng nước.
Ngay trong báo cáo chính thức, các cơ quan quản lý đã thừa nhận Việt Nam đối mặt với một trong những chu kỳ hạn hán và xâm nhập mặn khắc nghiệt nhất, đe dọa trực tiếp đến sinh kế của hàng trăm nghìn hộ dân nông thôn và hàng triệu hecta cây trồng. Chỉ riêng vùng lúa chủ lực Đồng bằng sông Cửu Long, nguồn nước về có thể thấp hơn 15-20% so với trung bình nhiều năm. Câu hỏi không còn là cứu bao nhiêu diện tích, mà là chấp nhận mất bao nhiêu trong số đó nếu kế hoạch ứng phó thời tiết cực đoan không được triển khai sớm và quyết liệt. Việc tiếp tục trông chờ vào những trận mưa “giải cứu” là tư duy nguy hiểm trong bối cảnh biến đổi khí hậu khu vực đang làm các chu kỳ mưa nắng ngày càng khó đoán.
Xâm nhập mặn: vựa lúa và vùng tôm cá đứng trước làn sóng muối
Nếu hạn là cú đánh trên mặt ruộng thì xâm nhập mặn là nhát cắt vào hệ thống nước ngầm và kênh rạch. Ranh mặn 4 g/lít tại các cửa sông Cửu Long được dự báo có thể xâm nhập sâu 50-70km, vượt 7-13km so với trung bình nhiều năm; tại các cửa sông Vàm Cỏ, ranh mặn có thể vào sâu 110-130km. Nghĩa là một phần đáng kể đất canh tác, vốn được coi là an toàn, nay nằm trong vùng rủi ro muối hóa. Đối với nông nghiệp ven biển, El Niño 2026 Đông Nam Á biến câu chuyện “mặn vào ruộng” từ hiện tượng bất thường thành trạng thái gần như thường trực trong cả mùa khô.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, xâm nhập mặn có thể khiến khoảng 85.800 ha lúa Đông Xuân thiếu nước, tập trung ở Tây Ninh, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ và Cà Mau; khoảng 120.000 ha lúa – tôm tại An Giang và Cà Mau cùng 45.000 ha cây ăn trái vùng ven biển cũng có nguy cơ bị ảnh hưởng. Đây là một trục nông nghiệp chiến lược: lúa thương phẩm, mô hình luân canh lúa – tôm và chuỗi giá trị cây ăn trái xuất khẩu. Khi muối xâm sâu, không chỉ năng suất giảm mà cấu trúc hệ thống sản xuất cũng buộc phải thay đổi – từ lịch thời vụ, chọn giống, cho đến cách đầu tư thủy lợi. Để ứng phó thời tiết cực đoan kiểu mới, tư duy “chắn mặn bằng vài con đập tạm” đã lỗi thời; cần cách tiếp cận tổng hợp từ quy hoạch không gian sản xuất tới quản lý mặn ngọt theo lưu vực.
Thời tiết không đều: nơi khô cháy, chỗ ngập lụt và bài toán khí hậu khu vực
Sai lầm lớn khi nói về El Niño là coi nó như một công tắc khiến toàn bộ hành tinh đồng loạt khô hoặc ướt. Thực tế, El Niño làm thay đổi sự phân bố nhiệt và hơi ẩm trong hệ thống khí hậu, từ đó dịch chuyển các khu vực có xu hướng mưa nhiều hoặc khô hạn. Khi nước ấm dịch chuyển ở Thái Bình Dương, hoàn lưu Walker bị xáo trộn: vùng trung tâm và phía đông Thái Bình Dương trở nên ẩm ướt hơn, trong khi phía tây – nơi Đông Nam Á nằm trong ảnh hưởng – lại có xu hướng khô hơn. Nghĩa là cùng một hiện tượng, một bên phải căng mình chống lũ lụt, bên kia đối diện hạn hán nông nghiệp và xâm nhập mặn. Đây chính là gương mặt mới của biến đổi khí hậu khu vực: bất định, lệch pha và ngày càng khó đoán.
Các phân tích khu vực đã chỉ ra, trong giai đoạn tháng 10-12 lượng mưa thấp hơn mức trung bình được dự báo tại phần lớn Đông Nam Á biển đảo và một số khu vực Đông Nam Á lục địa, trong khi nhiệt độ cao hơn trung bình trên hầu hết khu vực. Điều này không chỉ củng cố nguy cơ khô nóng, cháy rừng, mà còn tạo nền cho các hiện tượng cực đoan khác như dông, lốc, mưa lớn cục bộ, lũ quét ở những vùng địa hình nhạy cảm. Nói cách khác, nông dân Đông Nam Á không còn sống trong một khí hậu “ổn định có thể dự báo” mà trong một hệ thống luôn sẵn sàng tung ra những cú sốc bất ngờ. Chiến lược ứng phó thời tiết cực đoan vì thế không thể dừng ở vài biện pháp chữa cháy mùa vụ, mà phải là tái thiết kế toàn bộ cách chúng ta hiểu và sử dụng tài nguyên nước.
Ứng phó thời tiết cực đoan: từ kế hoạch khẩn cấp đến chuyển đổi dài hạn
Trước sức ép từ El Niño cực mạnh, các cơ quan phụ trách nông nghiệp và môi trường đã yêu cầu triển khai khẩn cấp nhiều giải pháp ứng phó. Những chỉ đạo hiện nay tập trung vào việc sớm xây dựng kế hoạch phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn theo từng kịch bản; thường xuyên kiểm kê nguồn nước, chủ động tích trữ nước trong hồ chứa, kênh mương, ao, giếng và ưu tiên cấp nước cho sinh hoạt, chăn nuôi và sản xuất thiết yếu. Đây là bước tối thiểu cần thiết, nhưng nếu chỉ dừng ở giải pháp tình thế, chúng ta sẽ tiếp tục mãi chạy theo các đợt El Niño ngày càng cực đoan.
Điểm tích cực là nhiều địa phương đã được yêu cầu đẩy mạnh thi công khẩn cấp các công trình trữ nước và ngăn mặn như nạo vét kênh mương, đắp đập tạm, đào ao, khoan giếng, lắp đặt trạm bơm dã chiến; đồng thời rà soát, cập nhật quy trình vận hành thủy lợi và lập bản đồ rủi ro theo từng kịch bản. Tuy nhiên, một chiến lược ứng phó thời tiết cực đoan đúng nghĩa phải đi xa hơn: chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo khả năng chịu hạn – mặn, đầu tư các hệ thống tưới tiết kiệm nước, xem lại mô hình sử dụng đất ở những vùng xâm nhập mặn lặp lại, và lồng ghép rõ ràng rủi ro El Niño vào quy hoạch nông nghiệp Đông Nam Á. Nếu El Niño là bài kiểm tra, thì cách chúng ta thay đổi sau chu kỳ này sẽ quyết định điểm số lâu dài của nông nghiệp khu vực trước biến đổi khí hậu.
