Một Hà Nội đen trắng như chiếc hộp thời gian mở hé
Triển lãm nhiếp ảnh Hà Nội “Hanoi: Traces of Time” là bộ ảnh đen trắng Hà Nội do nhiếp ảnh gia Anh Andy Solomon thực hiện, ghi lại nhịp sống thường ngày của thủ đô ở đầu thập niên 1990 với những khu chợ, con phố, xích lô, trường học, nhà máy và những cuộc gặp gỡ đời thường, tạo nên một kho lưu trữ thị giác về một thành phố đang chuyển mình. Đây không phải triển lãm hoài niệm vô thưởng vô phạt, mà là lời nhắc rằng di sản văn hóa ảnh có thể giữ lại những điều mà ký ức cá nhân dễ đánh rơi: mùi thời bao cấp, nhịp sống chậm rãi, và sự thân tình trong những nụ cười xa lạ. Khi bước vào không gian trưng bày 16 bức ảnh tại Sofitel Legend Metropole Hanoi, mở cửa từ ngày 9-10 đến 9-12, người xem đối diện với câu hỏi: chúng ta đã đi xa đến đâu khỏi những khung hình ấy – và đã bỏ quên điều gì trên hành trình đổi thay.
Những khung cảnh quen mà lạ: chợ Đồng Xuân, xích lô, bia hơi và mẹ Việt Nam anh hùng
Điểm đáng giá nhất trong Andy Solomon ảnh về Hà Nội những năm 1990 là cách ông chọn những chủ đề tưởng như rất bình thường: buổi tập thể dục sáng, những người lái xích lô ở khu phố cổ, chợ Đồng Xuân, các bà mẹ Việt Nam anh hùng, xe xích lô chở bia hơi, trường học, nhà máy, bệnh viện, làng mạc. Chính sự bình thường ấy khiến bộ ảnh trở thành di sản văn hóa ảnh: nó không tô vẽ, mà ghi lại cấu trúc đời sống đô thị và xã hội trong một giai đoạn chuyển tiếp, khi dấu vết kinh tế bao cấp còn hiện rõ nhưng đổi mới đã bắt đầu tăng tốc. Một bức “Delivering Draft Beer by Cyclo” gợi ý rằng văn hóa bia hơi không chỉ là thú vui, mà là cánh cửa để hiểu cách người Hà Nội tụ tập, chuyện trò, chia sẻ thời cuộc. Những khuôn hình ở chợ, trường, nhà máy cho thấy một thành phố còn nghèo nhưng giàu sự gắn kết cộng đồng – điều mà nhịp sống hiện đại ngày nay khó giữ nguyên.
Con người trong ảnh: sự hiếu khách biến ký ức cá nhân thành ký ức đô thị
Điều làm triển lãm này vượt khỏi phạm vi một bộ sưu tập ảnh đen trắng Hà Nội là trọng tâm mà Andy Solomon đặt vào con người. Ông khẳng định giá trị của ảnh không nằm ở danh thắng hay phong cảnh, mà ở những cuộc gặp gỡ; chính những gương mặt trong ảnh đã nâng tư liệu về Hà Nội lên khỏi giới hạn của ký ức cá nhân, trở thành lát cắt thị giác về một thành phố ở ngưỡng đổi thay. Câu chuyện ông được một người đàn ông trung niên vẫy vào nhà trên phố Tràng Tiền, cùng uống trà, xem album gia đình dù không chung ngôn ngữ, cho thấy sự hiếu khách và cởi mở của người Hà Nội đã in sâu trong ký ức ông. Hơn 30 năm sau, ông quay lại Việt Nam tìm lại những người từng xuất hiện trong ảnh 1992–1993, phát triển thành dự án “Continuum: Vietnam” – đặt ảnh quá khứ cạnh chân dung hiện tại để tạo đối thoại về con người, ký ức và đổi thay. Những hành trình ấy chứng minh: khi nhiếp ảnh tôn trọng nhân vật, nó trở thành cầu nối giữa cá nhân và lịch sử đô thị.
Hà Nội trên ngưỡng đổi mới: ảnh như tài liệu xã hội hơn là hoài niệm
Andy Solomon đến Hà Nội tháng 10-1992, khi mới 30 tuổi, với tư cách phóng viên ảnh, rồi sống và làm việc tại đây suốt bảy năm trong những năm đầu đổi mới. Khoảng cách hơn ba thập kỷ khiến các bức ảnh trở nên quý giá: chúng không chỉ lưu giữ cảnh quan đô thị mà còn cho thấy Hà Nội trong thời kỳ chuyển tiếp, nơi dấu vết cơ chế bao cấp vẫn hiện diện song song với những thay đổi xã hội nhanh chóng. Nhìn lại những con phố còn thưa cửa hàng, những nhà máy, bệnh viện và trường học trong ảnh, người xem hôm nay có thể đọc được nhịp chuyển dịch của đô thị: từ nền kinh tế khan hiếm sang thị trường, từ nhịp sống chậm sang gấp gáp. Bộ ảnh được bổ sung vào bộ sưu tập nghệ thuật của khách sạn Metropole với tên Solomon Metropole Collection, nhân dịp kỷ niệm 125 năm khách sạn. Điều đó cho thấy ảnh không chỉ là ký ức cá nhân của một nhiếp ảnh gia ngoại quốc, mà đã được nhìn nhận như một phần di sản thị giác của thành phố.
Kết luận: giữ lại Hà Nội bằng ánh nhìn, không chỉ bằng những con số
Triển lãm nhiếp ảnh Hà Nội “Hanoi: Traces of Time” với 16 bức ảnh đen trắng về Hà Nội những năm 1990 là lời nhắc rằng thành phố không chỉ được đo bằng tăng trưởng, quy hoạch hay những tòa nhà mới, mà còn bằng những khoảnh khắc đời thường đã qua. Khi Andy Solomon quay lại sau hơn 30 năm để tìm nhân vật trong ảnh và đối chiếu quá khứ – hiện tại, ông cho thấy nhiếp ảnh có thể tạo ra đối thoại giữa các thế hệ, giữa người ở lại và người đi qua. Với người xem hôm nay, giá trị của bộ ảnh nằm ở khả năng buộc ta chậm lại, nhìn kỹ những gì đã mất và những gì còn giữ được: sự hiếu khách, những nụ cười không toan tính, những buổi tập thể dục sáng, những chuyến xích lô chở bia hơi. Nếu coi đây là di sản văn hóa ảnh, thì trách nhiệm của chúng ta là tiếp tục tạo ra và gìn giữ những hình ảnh trung thực về Hà Nội hiện tại, để ba mươi năm nữa, thành phố hôm nay cũng có một “hộp thời gian” đáng tin cậy cho thế hệ sau.
