Hà Nội những năm 1990: ký ức đã mất nhưng vẫn có thể nhìn thấy
Hà Nội những năm 1990 qua ống kính nhiếp ảnh gia Anh Andy Solomon là một bộ ảnh lưu trữ thủ đô, ghi lại đường phố, chợ búa, xe xích lô và nhịp sống thường ngày trong giai đoạn thành phố đang chuyển mình từ nền kinh tế bao cấp sang đổi mới, trước khi đô thị hóa làm biến đổi gần như toàn bộ diện mạo và nhịp điệu văn hóa của nơi đây. Điều đáng nói là triển lãm “Hanoi: Traces of Time” không chỉ mang tính hoài niệm dễ dãi. Việc chọn lại 16 bức ảnh về Hà Nội để trưng bày từ ngày 9-10 đến đầu tháng 12 tại Sofitel Legend Metropole giúp người xem đối diện với một câu hỏi khó chịu: chúng ta đã đánh đổi những khoảnh khắc đời thường thân mật để lấy tốc độ phát triển như thế nào. Nhịp tập thể dục buổi sáng, những bà mẹ Việt Nam anh hùng, xe xích lô chở bia hơi, Chợ Đông Xuân xưa… tất cả hiện lên trong ánh sáng dịu, không tô vẽ. Hà Nội ở đó không oai nghiêm, mà gần gũi, nhiều khoảng trống, nhiều nụ cười. Chính sự bình thường ấy làm lộ rõ những gì đã mất khi thành phố trở nên đông đúc, chen chúc biển hiệu và cao ốc.
Chợ Đông Xuân xưa và những con phố vắng: khi Hà Nội còn thở chậm
Nhìn vào bức ảnh Chợ Đông Xuân xưa của Andy Solomon, ta thấy một nơi tấp nập nhưng không hỗn loạn: quầy hàng thấp, lối đi hẹp, người mua kẻ bán mặc áo quần giản dị, ánh mắt vẫn còn thời gian nhìn nhau thay vì dán vào điện thoại. Đó là chợ, nhưng cũng là nơi giao tiếp xã hội, là nhịp tim của Hà Nội những năm 1990. Trong ký ức của nhiếp ảnh gia Anh, Chợ Đông Xuân vẫn “nhộn nhịp và sôi động”, nhưng cái sôi động ấy là tiếng rao, tiếng nói chuyện, không phải loa kéo và nhạc quảng cáo. Tương phản với hôm nay, những hình ảnh này cho thấy việc chúng ta đã để chợ trở thành trung tâm thương mại hơn là không gian văn hóa. Không chỉ chợ, những con phố như Tràng Tiền trong ảnh cũng vắng xe, hiếm biển hiệu. Nhiếp ảnh gia kể lại chuyện được một người đàn ông lạ mời vào uống chén trà, xem album gia đình dù không chung ngôn ngữ. Đó là loại tương tác tự phát mà đô thị hiện đại, với nhịp sống gấp gáp, đang làm ngày càng hiếm.
Xe xích lô, bia hơi và nhịp sống thường ngày: linh hồn thị dân trước thời cao ốc
Những bức ảnh về người lái xích lô trong khu phố cổ, hay cảnh “Giao bia hơi bằng xích lô”, không chỉ dễ thương ở phương diện hoài niệm. Chúng phơi bày một cấu trúc đời sống khác: đô thị được vận hành bằng sức người, bằng những nghề nhỏ lẻ đan cài vào nhau, không phải bằng chuỗi dịch vụ khổng lồ. Đối với Andy Solomon, văn hóa bia hơi là một “cánh cửa thú vị” để ông tiếp cận đời sống Hà Nội. Suy cho cùng, quán bia vỉa hè là nơi người lao động gặp nhau sau một ngày dài, là chỗ chuyện trò về giá gạo, chuyện gia đình, không phải về chỉ số chứng khoán. Từ những buổi tập thể dục sáng sớm đến hình ảnh các bà mẹ Việt Nam anh hùng trong khuôn viên trường, bệnh viện, nhà máy, bộ ảnh cho thấy một Hà Nội mà con người là trung tâm chứ không phải công trình. Nếu ta so với hiện tại, câu hỏi đặt ra là: trong quá trình xây thêm đường trên cao, trung tâm thương mại, chúng ta đã làm mờ vai trò những nhịp sống nhỏ bé ấy đến mức nào?
Ảnh lưu trữ thủ đô: tư liệu thị giác cho một thành phố đang đổi mình
Giá trị lớn nhất của bộ ảnh Hà Nội những năm 1990 không nằm ở kỹ thuật ánh sáng mà ở độ dài của thời gian: hơn ba thập kỷ kể từ khi Andy Solomon lần đầu đến Việt Nam với chiếc máy ảnh và những cuộn phim, giữa lúc đất nước đang mở cửa. Khoảng cách thời gian ấy biến mỗi tấm ảnh thành một mảnh tài liệu lịch sử về kiến trúc, cảnh quan đô thị và nhịp văn hóa của thủ đô. Theo mô tả sự kiện, những ảnh này “không chỉ lưu giữ cảnh quan đô thị mà còn cho thấy Hà Nội trong thời kỳ chuyển tiếp, khi dấu vết kinh tế bao cấp vẫn hiện rõ trong lúc xã hội đổi thay nhanh chóng”. Đó là thứ mà camera giám sát, ảnh du lịch ngày nay không ghi lại được: những khoảng lưng chừng giữa cũ và mới. Trong bối cảnh nhiều khu phố bị xóa sổ hoặc cải tạo triệt để, việc bổ sung bộ ảnh vào một bộ sưu tập nghệ thuật lâu dài và mở triển lãm từ 9-10 đến 9-12 biến chúng thành kho lưu trữ thị giác cho cả cộng đồng, không chỉ cho riêng một nhiếp ảnh gia.
Từ hoài niệm đến trách nhiệm: chúng ta làm gì với những dấu vết thời gian?
Triển lãm “Hanoi: Traces of Time” được tổ chức với mong muốn “giữ gìn và lan tỏa các giá trị di sản văn hóa của Hà Nội” thông qua những góc nhìn nghệ thuật có ý nghĩa về Việt Nam. Nhưng nếu dừng lại ở hoài niệm, chúng ta đang bỏ phí sức mạnh thực sự của những bức ảnh lưu trữ thủ đô. Nhìn những đường phố thưa xe, những khu chợ chưa bị thương mại hóa, người xem dễ xúc động. Tuy nhiên, điều cần hơn là biến xúc động thành câu hỏi: di sản đô thị nào vẫn có thể cứu vãn, thói quen sống nào còn giữ được trong guồng hiện đại. Hà Nội đã thay đổi nhiều sau hơn ba mươi năm, nhưng theo chính nhiếp ảnh gia, điều ông mang theo là “sự ấm áp và những nụ cười” của người Hà Nội. Kết luận hợp lý nhất từ bộ ảnh không phải là nuối tiếc, mà là trách nhiệm: bảo vệ thứ vẫn còn – con người và sự mở lòng – đồng thời tỉnh táo khi quyết định với những thứ sắp mất – những không gian, nhịp sống, ký ức mà một khi phá bỏ thì ảnh cũng không cứu lại được.
