Đột quỵ là cuộc chạy đua với từng phút đầu tiên
Đột quỵ là tình trạng não bị tổn thương cấp tính do mạch máu não bị tắc bởi huyết khối hoặc bị vỡ gây xuất huyết, khiến vùng não tương ứng thiếu máu hoặc bị chèn ép, nếu không được cấp cứu trong thời gian vàng sẽ để lại di chứng nặng nề về vận động, ngôn ngữ và nhận thức, thậm chí tử vong. Chính vì vậy, nhận biết sớm dấu hiệu đột quỵ và phản ứng trong vài phút đầu tiên không phải kiến thức xa xỉ, mà là kỹ năng sinh tồn mà mỗi gia đình bắt buộc phải có. Quan điểm phổ biến “chờ xem có tự hết không” là sai lầm nguy hiểm. Một người lơ mơ, nói khó, méo miệng, yếu hoặc liệt tay chân, đặc biệt liệt nửa người, phải được xem là trường hợp nghi ngờ đột quỵ và đưa đến cơ sở có khả năng cấp cứu đột quỵ ngay lập tức. Mỗi phút trì hoãn là thêm vài triệu tế bào não bị hủy hoại, kéo theo nguy cơ tàn phế suốt đời.
Hai ca bệnh minh chứng: khi thời gian vàng được tận dụng đúng cách
Trong một ca nhồi máu não cấp, bác sĩ Lê Quang Thắng cho biết khi tiếp nhận, người bệnh lơ mơ, nói khó, tay chân phải yếu nặng (sức cơ 2/5) trong khi bên trái còn bình thường (5/5), kèm liệt mặt trung ương bên phải. Ê kíp lập tức kích hoạt quy trình Code Stroke, phối hợp Nội thần kinh, xét nghiệm và chụp cộng hưởng từ sọ não để xác định không có xuất huyết, phù hợp nhồi máu não cấp do tắc mạch. Thời điểm khởi phát triệu chứng mới khoảng 1 giờ, tức người bệnh còn ở trong thời gian vàng cấp cứu. Thuốc tiêu sợi huyết nhanh chóng được dùng đường tĩnh mạch, song song chuẩn bị can thiệp lấy huyết khối cơ học ở đoạn M1 của động mạch não giữa. Sau khoảng 30 phút, ê kíp lấy được hai mảnh huyết khối, tái thông hoàn toàn dòng máu qua mạch não. Kết quả là sau 24 giờ, bệnh nhân tỉnh táo, nói chuyện được, vận động cải thiện rõ và xuất viện sau 5 ngày. Đây là hình mẫu cho thấy huyết khối não nếu được loại bỏ sớm sẽ giúp người bệnh thoát khỏi nguy cơ liệt vĩnh viễn.
Xuất huyết não ở người 38 tuổi: gia đình phản ứng nhanh, não không phải trả giá quá đắt
Trái ngược nhồi máu não, chị Linh – 38 tuổi – bị đột ngột yếu liệt nửa người trái rồi mất ý thức khi đang sinh hoạt bình thường; người nhà lập tức đưa chị đến bệnh viện cấp cứu. Khi đến nơi, chị đã tỉnh nhưng tiếp xúc chậm, nửa người trái mất hoàn toàn khả năng vận động (sức cơ 0/5), bên phải vẫn bình thường 5/5. CT sọ não khẩn cho thấy khối máu tụ lớn ở bán cầu phải lan qua vùng trán, thái dương và nhân bèo, chèn ép não thất và đẩy đường giữa lệch khoảng 3,5 mm sang trái. Theo bác sĩ Huỳnh Văn Mười Một, mỗi phút chậm trễ trong tình huống này đều làm tăng nguy cơ tổn thương não và di chứng yếu liệt vĩnh viễn. Quyết định can thiệp sớm bằng phẫu thuật xâm lấn tối thiểu, mở sọ khoảng 2 cm để lấy 60 g máu tụ, đã giải phóng áp lực lên mô não. Chỉ một ngày sau, nửa người trái của chị bắt đầu hồi phục, chị có thể tự ăn uống, tập đi và xuất viện sau 4 ngày. Ca bệnh của một người trẻ không hề có triệu chứng thần kinh điển hình trước đó cho thấy: đột quỵ không “chừa” ai, và hành động kịp thời của gia đình là đường ranh sống – còn – hoặc tàn phế.
Nhận diện dấu hiệu đột quỵ trong đời sống thường ngày
Hai câu chuyện trên không phải ngoại lệ, mà là lời cảnh báo rõ ràng về việc chúng ta còn quá thiếu nhạy với dấu hiệu đột quỵ. Những triệu chứng méo miệng, nói khó, yếu hoặc liệt tay chân, mất thăng bằng, rối loạn ý thức thường xuất hiện đột ngột và rất dễ bị nhầm lẫn với mệt mỏi, trúng gió hoặc say rượu. Thực tế, khi một người bỗng nói không rõ, mặt xệ xuống một bên, một tay hoặc một chân không nâng lên được, hoặc bỗng lú lẫn, buồn ngủ bất thường, đó phải được xem là "báo động đỏ". Thời gian vàng cấp cứu không đến từ thiết bị hiện đại, mà từ quyết định của người chứng kiến. Nếu gia đình chị Linh không đưa đi cấp cứu ngay, khối máu tụ sẽ tiếp tục chèn ép và phá hủy mô não. Nếu ê kíp không khởi động Code Stroke trong vòng 1 giờ khởi phát, người bệnh nhồi máu não sẽ khó có cơ hội hồi phục tốt. Ý thức cộng đồng về dấu hiệu đột quỵ vì thế quan trọng không kém bất kỳ kỹ thuật can thiệp nào.
Phòng ngừa đột quỵ: trách nhiệm lâu dài của từng người
Cấp cứu trong thời gian vàng là cơ hội cứu não, nhưng phòng ngừa đột quỵ mới là chiến lược ít đau đớn hơn. Các bác sĩ nhấn mạnh người dân cần kiểm soát các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn mỡ máu, hút thuốc lá và uống nhiều rượu bia. Tăng huyết áp kéo dài không được kiểm soát làm thành mạch suy yếu, tăng nguy cơ vỡ mạch máu não, tạo khối máu tụ và chèn ép mô não. Người tăng huyết áp phải dùng thuốc theo chỉ định, theo dõi huyết áp thường xuyên và không tự ý ngưng điều trị. Bên cạnh đó, kiểm tra sức khỏe định kỳ là không thể bỏ qua, nhất là khi có rối loạn mỡ máu, đường huyết, thừa cân, béo phì hoặc bệnh lý tim mạch. Đây không chỉ là lời khuyên chuyên môn mà là cam kết bảo vệ khả năng đi lại, nói năng, ghi nhớ của chính bạn. Đột quỵ không báo trước, nhưng phòng ngừa đột quỵ là việc hoàn toàn có thể chủ động nếu mỗi người dám nhìn thẳng vào các thói quen nguy cơ của mình.
