Kỷ lục kim ngạch là dấu mốc, không phải đích đến
Xuất nhập khẩu Việt Nam là hoạt động mua bán hàng hóa qua biên giới, phản ánh đồng thời năng lực sản xuất trong nước, nhu cầu đầu vào và mức độ kết nối của nền kinh tế với thị trường toàn cầu. Trong 10 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch thương mại đạt 1.010,6 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; đây là quy mô cao nhất từ trước đến nay và là dấu hiệu rõ rệt của hội nhập ngày càng sâu rộng. Xuất khẩu đạt khoảng 499 tỷ USD, tăng 27,4%, tạo cơ sở để vượt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu cả năm đã đặt ra. Thành tích này đáng ghi nhận, nhưng con số tổng hợp không tự nó cho biết doanh nghiệp Việt giữ lại được bao nhiêu giá trị. Nếu chỉ xem mốc 1.000 tỷ USD là thước đo thành công, thương mại Việt Nam có thể tiếp tục lớn lên mà năng lực nội sinh không tăng tương xứng.
Thị trường rộng hơn, nhưng phụ thuộc không tự giảm
Đà tăng không bó hẹp ở một điểm đến: xuất khẩu ghi nhận mức tăng tích cực tại các thị trường lớn gồm Trung Quốc, Hoa Kỳ, EU, Hàn Quốc và ASEAN. Độ phủ ấy cho thấy mạng lưới thương mại và các hiệp định đang mở thêm cơ hội cho hàng hóa Việt Nam. Tuy nhiên, đa dạng thị trường chỉ thực sự giảm rủi ro khi doanh nghiệp có thể đáp ứng khác biệt về tiêu chuẩn, quy tắc xuất xứ và yêu cầu của khách hàng ở từng nơi. Các thị trường cũng ngày càng coi trọng chất lượng, môi trường, phát triển xanh và truy xuất nguồn gốc; vì thế, tăng đơn hàng mà không đầu tư vào năng lực tuân thủ sẽ khiến lợi thế dễ bị bào mòn. Thách thức không còn là tìm thêm cửa xuất khẩu, mà là xây dựng khả năng cạnh tranh đủ bền để đứng vững ở nhiều cửa cùng lúc.
Từ tăng sản lượng sang tăng phần giá trị doanh nghiệp Việt
Cơ cấu hiện nay cho thấy khoảng cách giữa quy mô giao thương và quyền làm chủ giá trị: doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 80% kim ngạch xuất khẩu, còn công nghiệp chế biến đóng vai trò chủ lực. Mức nhập siêu lũy kế 10 tháng được nguồn tin ghi nhận khoảng 12,7 tỷ USD, trong khi một nguồn khác nêu 12,07 tỷ USD; khác biệt này nhắc rằng cần thận trọng với số liệu cán cân, nhưng cả hai đều cho thấy không thể chỉ dựa vào tổng kim ngạch để đánh giá sức khỏe thương mại. Ưu tiên phải là tăng năng lực doanh nghiệp nội địa, tỷ lệ nội địa hóa và công nghiệp hỗ trợ, đồng thời giúp nhà sản xuất tiến từ gia công sang phát triển sản phẩm, thương hiệu và kênh phân phối riêng. Nếu không, tăng trưởng xuất khẩu có thể kéo sản xuất đi lên nhưng phần giá trị và quyền quyết định vẫn nằm ngoài doanh nghiệp Việt.
Hướng đi này đã được phản ánh trong dự thảo chiến lược xuất nhập khẩu đến năm 2030, tầm nhìn 2045: nâng tỷ trọng xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước, tăng hàm lượng chế biến và mở rộng hàng công nghệ cao. Đó là những mục tiêu đúng, nhưng kết quả sẽ phụ thuộc vào khả năng biến định hướng thành năng lực thực tế—từ vốn, nhân lực, công nghệ đến liên kết với nhà cung ứng. Chương trình Go Global cũng đặt mục tiêu đến năm 2030, với cách tiếp cận rộng hơn xuất khẩu hàng hóa: doanh nghiệp có thể phát triển thương mại số xuyên biên giới, tham gia chuỗi cung ứng hoặc mở rộng hoạt động ra nước ngoài. Cơ hội này cần được thiết kế để doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận được, thay vì chỉ dành cho những tập đoàn đã có sẵn nguồn lực.
Bước tiếp theo là cải cách để tăng trưởng có chất lượng
Trong quý IV, Bộ Công Thương xác định các việc cần đẩy mạnh là xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực tuân thủ; đồng thời đang xây dựng dự thảo chiến lược xuất nhập khẩu đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Đây là bước tiếp theo cần thiết, nhưng trọng tâm không nên dừng ở đặt mục tiêu tăng kim ngạch. Chính sách cần giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin tiêu chuẩn, nâng cấp công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và xây dựng thương hiệu, để việc mở rộng thị trường chuyển thành năng lực cạnh tranh lâu dài. Thành công của cột mốc 1.000 tỷ USD sẽ được quyết định bởi việc bao nhiêu doanh nghiệp trong nước có thể trở thành nhà cung ứng có giá trị, chứ không chỉ bởi lượng hàng đi qua biên giới. Kỷ lục là tín hiệu tích cực; chuyển đổi mô hình tăng trưởng mới là phép thử.
