Cột mốc nghìn tỷ và chặng đường tăng tốc
Thương mại vượt nghìn tỷ là cột mốc tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu của Việt Nam chạm ngưỡng 1.000 tỷ USD, cho thấy quy mô giao thương và mức độ kết nối với thị trường toàn cầu đã mở rộng đáng kể. Trong 10 tháng năm 2026, tổng kim ngạch thương mại đạt 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; lần đầu tiên vượt mốc này. Thành tích đáng ghi nhận, nhưng con số tổng hợp không nên bị nhầm với lượng giá trị được tạo ra trong nước: hàng nhập khẩu cũng được tính vào kim ngạch, kể cả nguyên liệu và linh kiện phục vụ sản xuất. Vì thế, kỷ lục vừa là thước đo sức bật của xuất nhập khẩu Việt Nam, vừa nhắc rằng chất lượng tăng trưởng quan trọng không kém quy mô.
Hành trình tăng trưởng cho thấy nhịp mở rộng ngày càng nhanh. Năm 2007, kim ngạch thương mại lần đầu vượt 100 tỷ USD; đến năm 2019 đã chạm 500 tỷ USD, rồi tăng gấp đôi trong bảy năm tiếp theo. Đà tăng gắn với năng lực sản xuất mở rộng, dòng vốn đầu tư nước ngoài, công nghiệp chế biến, chế tạo và việc khai thác các hiệp định thương mại tự do. Sau giai đoạn thương mại toàn cầu suy giảm năm 2023, hoạt động xuất nhập khẩu phục hồi, tạo nền cho mức tăng mạnh trong năm 2025 và 2026. Đây là bước tiến về hội nhập, nhưng cũng đặt ra câu hỏi khó hơn: doanh nghiệp trong nước sẽ giữ lại bao nhiêu giá trị từ dòng hàng hóa ngày càng lớn?
Nhập siêu là tín hiệu cần đọc đúng
Điểm đáng chú ý bên cạnh kỷ lục là cán cân thương mại đã chuyển sang nhập siêu Việt Nam. Trong 10 tháng, xuất khẩu đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5%, còn nhập khẩu đạt 511,31 tỷ USD, tăng 37,4%; mức nhập siêu là 12,07 tỷ USD. Điều này đảo chiều so với cùng kỳ năm trước, khi Việt Nam xuất siêu 19,49 tỷ USD. Tuy vậy, không nên xem mọi khoản nhập khẩu là dấu hiệu bất lợi: máy móc, thiết bị, nguyên liệu và linh kiện có thể là đầu vào cho sản xuất và xuất khẩu. Nhưng tốc độ nhập khẩu vượt xa xuất khẩu vẫn làm lộ rõ mức độ phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài. Kỷ lục kim ngạch vì thế chưa đủ để kết luận sức khỏe thương mại đã vững.
Diễn biến theo tháng cho thấy cán cân có thể thay đổi theo tiến độ nhập hàng và giao hàng. Riêng tháng 10, tổng kim ngạch đạt 122,03 tỷ USD, tăng 47,4% so với cùng kỳ; tháng này xuất siêu 7,31 tỷ USD, sau mức xuất siêu 1,30 tỷ USD trong tháng 9. Hai tháng liên tiếp xuất siêu là tín hiệu đáng lưu ý, nhưng không xóa đi mức nhập siêu lũy kế trong 10 tháng. Cách nhìn thận trọng hơn là tách biến động ngắn hạn khỏi vấn đề cơ cấu: tăng trưởng nhập khẩu có thể phục vụ sản xuất, song nền kinh tế cần nâng năng lực cung ứng trong nước để phần giá trị giữ lại không bị lu mờ bởi tổng kim ngạch.
Bài toán tiếp theo: tăng phần giá trị do doanh nghiệp Việt tạo ra
Cơ cấu xuất khẩu càng khiến yêu cầu nâng giá trị nội địa trở nên cấp thiết. Trong 10 tháng, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài, kể cả dầu thô, chiếm 81,2% kim ngạch xuất khẩu; khu vực kinh tế trong nước chiếm 18,8%. Đóng góp của doanh nghiệp FDI mang lại vốn, công nghệ, thị trường và đơn hàng, nhưng thành công dài hạn không thể chỉ đo bằng lượng hàng qua biên giới. Thước đo đáng quan tâm hơn là doanh nghiệp Việt tham gia sâu đến đâu trong chuỗi cung ứng, tỷ lệ nội địa hóa tăng thế nào và có thể tiến từ gia công sang thiết kế, nghiên cứu, chế tạo, xây dựng thương hiệu hay không. Nếu không cải thiện các khâu này, thương mại vượt nghìn tỷ có thể đi cùng sự phụ thuộc lớn vào đầu vào nhập khẩu.
Hướng đi cần tập trung vào công nghiệp hỗ trợ, nhất là linh kiện điện tử, vật liệu, cơ khí chính xác, dệt nhuộm và phụ liệu; đồng thời đầu tư đồng bộ hạ tầng logistics, từ cảng biển, cửa khẩu, kho lạnh đến vận tải và lưu thông hàng hóa. Đây không phải việc có thể hoàn tất trong một mùa xuất khẩu, nhưng là nền tảng để giảm điểm nghẽn nguồn cung và giúp doanh nghiệp nội địa tham gia nhiều hơn vào chuỗi giá trị. Cột mốc 1.000 tỷ USD chứng minh thương mại Việt Nam đã tăng tốc mạnh trong 19 năm. Kết luận cần rút ra không phải chỉ là ăn mừng quy mô, mà là biến quy mô ấy thành năng lực sản xuất, giá trị gia tăng và sức chống chịu cao hơn.
