Điện hạt nhân Việt Nam: bước ngoặt trong chiến lược chuyển đổi năng lượng
Điện hạt nhân Việt Nam là chương trình phát triển nguồn điện sử dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình, nhằm tăng cường an ninh năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính và bổ sung ổn định cho hệ thống điện trong quá trình chuyển đổi năng lượng sang các nguồn sạch, bền vững, bên cạnh nhiệt điện, khí và năng lượng tái tạo. Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã chủ động coi điện hạt nhân – trước mắt là Nhà máy Ninh Thuận 1 – như một mảnh ghép chiến lược trong bức tranh chuyển đổi năng lượng. Không chỉ đơn thuần “thêm một nguồn điện”, nhà máy điện hạt nhân đầu tiên sẽ là phép thử năng lực thể chế, quản trị dự án và khả năng chấp nhận rủi ro của toàn hệ thống chính sách. Quan điểm cần nhìn nhận rõ: nếu chuẩn bị không đủ sâu, điện hạt nhân sẽ trở thành gánh nặng; nhưng nếu chuẩn bị bài bản, đây có thể là bước nhảy lớn đưa Việt Nam tiến gần hơn mục tiêu phát thải ròng bằng 0.
Ba nhóm thách thức EVN buộc phải tháo gỡ trước khi khởi công
EVN chuẩn bị nhà máy điện hạt nhân đầu tiên trong bối cảnh phải đối mặt với ba nhóm thách thức lớn và gắn chặt với khung chuyển đổi năng lượng công bằng. Thách thức thứ nhất là khung pháp lý: hệ thống luật, nghị định, tiêu chuẩn cho điện hạt nhân vẫn chưa hoàn thiện, trong khi dự án phải đồng thời đáp ứng yêu cầu của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế và nước xuất khẩu công nghệ. Nếu không có cơ chế đặc thù, tiến độ có thể bị nghẽn ngay trên bàn giấy. Thách thức thứ hai là mô hình tài chính, quản lý vốn và rủi ro cho một dự án đầu tư cực lớn, đòi hỏi tiến độ khắt khe với yêu cầu an toàn bậc nhất; theo Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh, hai tổ máy Ninh Thuận 1 phải vận hành giai đoạn 2030–2035, khiến áp lực thời gian và chất lượng dồn lên EVN. Thách thức thứ ba – thường bị đánh giá thấp – là nhân lực và đồng thuận xã hội, khi dự kiến cần hơn 2.000 nhân lực cho dự án, cùng công tác truyền thông minh bạch để người dân địa phương chấp nhận điện hạt nhân như một cơ hội phát triển chứ không phải rủi ro.
Năm nhóm giải pháp trọng tâm: EVN đang chuẩn bị đến đâu?
Điểm đáng chú ý là EVN không chờ đủ điều kiện mới hành động, mà đang triển khai năm nhóm giải pháp trọng tâm để chuẩn bị toàn diện cho nhà máy điện hạt nhân đầu tiên. Về thể chế, EVN lập hồ sơ điều chỉnh chủ trương đầu tư, tham gia đàm phán Hiệp định liên Chính phủ về hợp tác xây dựng Ninh Thuận 1 và phối hợp với các bộ, ngành đánh giá cơ sở hạ tầng điện hạt nhân. Về vốn và rủi ro, tập đoàn xây dựng mô hình tài chính dài hạn gắn với yêu cầu tiến độ – chất lượng – an toàn, thay vì coi dự án chỉ như một công trình xây dựng thông thường. Về nhân lực, kế hoạch đào tạo, chuyển giao công nghệ, hình thành đội ngũ kỹ sư, chuyên gia hạt nhân được đặt lên hàng đầu, phù hợp định hướng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành năng lượng mới và năng lượng tái tạo. Về quản trị dự án, EVN tăng cường năng lực quản trị và phối hợp đa ngành, bởi điện hạt nhân liên quan đến an toàn, môi trường, y tế, quốc phòng. Cuối cùng, về xã hội, công tác truyền thông được yêu cầu thực hiện bài bản, minh bạch để xây dựng niềm tin cộng đồng – yếu tố mềm nhưng có thể quyết định thành bại của dự án.
JETP Việt Nam và vai trò của điện hạt nhân trong hệ sinh thái năng lượng tái tạo
Nhiều ý kiến lo ngại điện hạt nhân sẽ “lấn sân” năng lượng tái tạo, song nếu nhìn vào Kế hoạch triển khai JETP Việt Nam do Bộ Công Thương phê duyệt, bức tranh lại khác: điện hạt nhân được xem là phần bổ sung cho một hệ sinh thái năng lượng sạch, chứ không phải đối thủ cạnh tranh. Theo kế hoạch, đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu nâng tỷ lệ nguồn năng lượng tái tạo đạt khoảng 47% tổng công suất điện, kiểm soát phát thải ngành điện không quá 170 triệu tấn CO₂ tương đương, và đến năm 2050 tỷ lệ năng lượng tái tạo hướng tới 80–85% tổng năng lượng sơ cấp. Trong hệ thống ngày càng nhiều điện gió ngoài khơi, điện mặt trời và lưu trữ năng lượng, điện hạt nhân có vai trò nguồn nền ổn định để bù cho tính phụ thuộc thời tiết của năng lượng tái tạo. Kế hoạch JETP còn huy động nguồn lực quốc tế để nâng cấp hạ tầng truyền tải, tích trữ, điều hành lưới điện thông minh, xây dựng trung tâm công nghiệp năng lượng tái tạo và phát triển hydrogen xanh, amoniac xanh – những lĩnh vực mà EVN buộc phải tính tới khi thiết kế dài hạn cho danh mục nguồn điện, thay vì chỉ tập trung vào một nhà máy hạt nhân riêng lẻ.
Từ Ninh Thuận 1 đến mục tiêu phát thải ròng bằng 0: EVN cần dám chịu trách nhiệm
Nếu chỉ nhìn Ninh Thuận 1 như một dự án kỹ thuật, chúng ta sẽ bỏ lỡ ý nghĩa chính trị – kinh tế của điện hạt nhân Việt Nam trong chiến lược chuyển đổi năng lượng. Kế hoạch JETP đặt ra lộ trình giảm dần nhiên liệu hóa thạch, dừng những nhà máy nhiệt điện than trên 40 năm tuổi không thể chuyển đổi nhiên liệu và phấn đấu kiểm soát phát thải năng lượng không vượt quá 101 triệu tấn CO₂ tương đương vào năm 2050. Trong bối cảnh đó, EVN phải coi việc chuẩn bị nhà máy điện hạt nhân đầu tiên là lời cam kết với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 – một lời cam kết đi kèm trách nhiệm giải trình rất lớn. Điều đáng mong đợi là EVN không né tránh khó khăn mà nhận diện rõ ba nhóm thách thức và xây dựng năm nhóm giải pháp cụ thể. Điều còn thiếu – và cần được thúc đẩy mạnh hơn – là sự tham gia của người dân, doanh nghiệp vào các chương trình sử dụng năng lượng sạch, điện mặt trời mái nhà và các mô hình tiêu thụ gắn với tỷ lệ năng lượng tái tạo, để điện hạt nhân không đứng một mình mà hòa vào một hệ thống năng lượng bền vững, đa dạng và công bằng. Kết luận công bằng là: nếu EVN dám chịu trách nhiệm đến cùng, Ninh Thuận 1 có thể trở thành biểu tượng cho giai đoạn mới của chuyển đổi năng lượng, thay vì là phép thử rủi ro gây chia rẽ.
