Điện hạt nhân Việt Nam: bước ngoặt an ninh năng lượng đi kèm áp lực chuẩn bị
Điện hạt nhân Việt Nam là chương trình phát triển và vận hành các nhà máy điện hạt nhân nhằm bảo đảm an ninh năng lượng, giảm phát thải và mở rộng ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình, đồng thời đòi hỏi khung pháp lý, quy chuẩn an toàn hạt nhân, công nghệ và nhân lực điện hạt nhân ở đẳng cấp cao hơn hẳn các dự án nguồn điện truyền thống hiện nay. Nếu phải rút gọn thành một nhận định, thì điện hạt nhân chỉ nên triển khai khi năng lực quản lý nhà nước, chủ đầu tư và hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật đã sẵn sàng – và Việt Nam đang cố gắng rút ngắn khoảng cách đó với tốc độ rất cao. Việc khởi động lại Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, dự kiến vận hành giai đoạn 2030 – 2035 với tổng công suất 4.000 – 6.400 MW, đặt ngành điện trước một kỳ hạn không thể chậm trễ nữa. Đến đây, câu hỏi không phải “có làm hay không”, mà là “làm thế nào để đủ an toàn, đủ chuyên nghiệp”.
Ba nhóm thách thức lớn EVN phải hóa giải trước khi đổ bê tông
EVN đang trở thành tâm điểm của chương trình điện hạt nhân Việt Nam khi được giao vai trò chủ đầu tư dự án Ninh Thuận 1, với yêu cầu kỹ thuật và công nghệ được đánh giá là phức tạp bậc nhất từ trước đến nay, đòi hỏi tiêu chuẩn an toàn ở mức cao nhất. Điều này buộc tập đoàn không chỉ xây thêm một nhà máy, mà phải xây cả năng lực mới cho chính mình. Theo Phó Tổng giám đốc Nguyễn Tài Anh, EVN đang tập trung tháo gỡ 3 nhóm thách thức lớn, đồng thời triển khai 5 nhóm giải pháp trọng tâm để chuẩn bị cho dự án điện hạt nhân đầu tiên. Thách thức thứ nhất là khung pháp lý: hệ thống luật, nghị định, thông tư và hướng dẫn hiện chưa bao trùm hết những tình huống mà một công trình hạt nhân có thể phát sinh, trong khi vẫn phải phù hợp với chuẩn IAEA và quốc gia cung cấp công nghệ. Kiểm soát rủi ro pháp lý ở dự án này vì thế khó không kém kiểm soát rủi ro kỹ thuật.
Khung quy chuẩn an toàn hạt nhân: tham vọng 88 tiêu chuẩn đến năm 2030
Không thể có nhà máy điện hạt nhân mà thiếu một hệ thống quy chuẩn an toàn hạt nhân dày và chi tiết. Bộ Khoa học và Công nghệ đã chính thức bước vào cuộc chơi với kế hoạch xây dựng 88 tiêu chuẩn và 6 quy chuẩn kỹ thuật quốc gia cho lĩnh vực điện hạt nhân từ nay đến năm 2030. Việc này không phải là thủ tục giấy tờ, mà là “bộ khung xương” để mọi quyết định thiết kế, xây dựng, vận hành sau này có chỗ bám. Các tiêu chuẩn được chia thành bốn giai đoạn: 2026 – 2027 tập trung vào hệ thống đo lường, điều khiển, an toàn bức xạ, an toàn tới hạn và kiểm soát hoạt độ phóng xạ môi trường; 2027 – 2028 đi vào yêu cầu thiết kế và thẩm định nhà máy điện hạt nhân, bao gồm phân tích an toàn tất định, an toàn xác suất, phân loại an toàn hệ thống, cấu trúc, thiết kế chống động đất; 2028 – 2029 xử lý sâu phần cứng, phần mềm điều khiển và hệ thống điện; 2029 – 2030 tập trung vào vận hành thử, tuyển dụng và đánh giá năng lực nhân sự, quản lý sự cố, bảo trì, xử lý nhiên liệu và quản lý lão hóa thiết bị. Đây là bước đi đúng đắn, vì nếu chậm quy chuẩn, dự án sẽ buộc phải chạy theo hồ sơ thiết kế thay vì dẫn dắt nó.
Nhân lực điện hạt nhân: từ thiếu hụt vài nghìn lên bài toán hàng chục nghìn người
Trong mọi rủi ro của nhà máy điện hạt nhân, yếu tố con người thường là mắt xích dễ đứt nhất nếu chuẩn bị hời hợt. EVN ước tính chỉ riêng lực lượng vận hành, bảo dưỡng Ninh Thuận 1 đã cần khoảng 1.700 – 1.800 người; tổng nhu cầu nhân lực cho dự án được dự kiến vượt quá 2.000 người. Theo Dr. Nguyễn Hoàng Linh, hai nhà máy Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 sẽ cần khoảng 3.900 nhân sự vận hành trực tiếp vào năm 2030, trong đó có 670 người được đào tạo đại học ở nước ngoài. Nhưng bức tranh nhân lực điện hạt nhân không dừng ở cửa nhà máy: chiến lược phát triển năng lượng nguyên tử hòa bình đến 2035, tầm nhìn 2050 đặt mục tiêu điện hạt nhân chiếm 6–8% tổng sản lượng điện, với 4 tổ máy công suất lớn và 10–15 lò phản ứng mô-đun nhỏ SMRs. Điều này kéo theo nhu cầu hàng chục nghìn nhân sự cho quản lý nhà nước, cơ quan pháp quy, an toàn – an ninh hạt nhân, nghiên cứu, hỗ trợ kỹ thuật, y học hạt nhân, công nghệ xạ, xử lý chất thải phóng xạ, ứng phó sự cố, quan trắc môi trường, công nghiệp và nông nghiệp. Nếu không bắt đầu tuyển sinh, đào tạo lại và liên kết quốc tế ngay từ bây giờ, mục tiêu công suất sẽ biến thành áp lực an toàn khôn lường.
Kết luận: Chấp nhận chuẩn mực cao nếu muốn điện hạt nhân là tài sản, không là gánh nặng
Nhìn tổng thể, điện hạt nhân Việt Nam đang bước vào giai đoạn thiết kế nền móng thay vì xây công trình. EVN được giao nhiệm vụ triển khai các công việc chuẩn bị dự án Ninh Thuận 1 theo chỉ đạo của Quốc hội, Chính phủ và Thủ tướng; cùng lúc, Bộ Khoa học và Công nghệ chạy đua hoàn thiện 88 tiêu chuẩn, 6 quy chuẩn kỹ thuật, còn các cơ sở đào tạo thì đứng trước yêu cầu phải tăng quy mô tuyển sinh và nâng chất lượng đào tạo ở các ngành liên quan. Quan điểm hợp lý lúc này là: hoặc Việt Nam chấp nhận đầu tư công sức vào khung pháp lý đặc thù, quy chuẩn an toàn hạt nhân sát thông lệ quốc tế, và xây đội ngũ nhân lực điện hạt nhân lên mức hàng chục nghìn người có tay nghề; hoặc chúng ta nên hoãn điện hạt nhân cho đến khi đủ điều kiện. Đưa hai tổ máy Ninh Thuận 1 vào vận hành 2030 – 2035 không chỉ là mốc tiến độ, mà là bài kiểm tra xem hệ thống chính sách, kỹ thuật và nhân sự của đất nước có đủ trưởng thành để sở hữu công nghệ nguồn năng lượng nhiều tiềm năng nhưng cũng đòi hỏi sự nghiêm túc tuyệt đối.
