Bước ngoặt: Hà Nội chọn tăng tốc với 5 tuyến đường sắt đô thị cùng lúc
Việc Hà Nội quyết định triển khai đồng thời 5 tuyến đường sắt đô thị – các tuyến metro Hà Nội số 1, 2, 8, 10 và 14 – là một lựa chọn mang tính bước ngoặt, thể hiện tham vọng hiện đại hóa đường sắt và tái cấu trúc giao thông công cộng 2030 của Thủ đô theo hướng dựa vào vận tải khối lượng lớn, giảm phụ thuộc vào xe cá nhân và mở rộng không gian phát triển đô thị bền vững. Ban Chấp hành Đảng bộ TP Hà Nội đã ban hành nghị quyết về chủ trương ký kết, tạm ứng hợp đồng thực hiện dự án đầu tư xây dựng 5 tuyến đường sắt đô thị theo hình thức hợp đồng chìa khóa trao tay. Việc triển khai đồng thời các tuyến được xác định là nhiệm vụ quan trọng, cấp bách nhằm phát triển đồng bộ hạ tầng giao thông chiến lược, mở rộng không gian phát triển và nâng cao năng lực vận tải hành khách công cộng của Thủ đô. Nói cách khác, thành phố không chọn giải pháp “thử từng tuyến”, mà đánh cược vào một mạng lưới đủ lớn để tạo thay đổi rõ rệt trong hành vi đi lại.
Mạng lưới metro và mục tiêu 2030: tham vọng hay áp lực?
Theo báo cáo, 5 tuyến đường sắt đô thị Hà Nội có tổng chiều dài khoảng 303,5 km, kết nối từ Thường Tín, Ngọc Hồi, ga Hà Nội, Yên Viên đến sân bay Nội Bài (tuyến số 1), và từ Nội Bài qua Trần Hưng Đạo, Thượng Đình xuống Thường Tín, Dân Hòa (tuyến số 2), cùng các tuyến số 8, 10, 14 tạo thành khung xương giao thông khối lượng lớn cho toàn thành phố. Đây không chỉ là các tuyến metro Hà Nội rời rạc, mà là một mạng lưới có khả năng tái định hình cấu trúc đô thị nếu được hoàn thành đúng tiến độ. Thành phố đặt mục tiêu đưa cả 5 tuyến vào khai thác, vận hành trong năm 2030 và coi đây là nhiệm vụ cấp bách. Liên danh Công ty cổ phần Vinhomes và Công ty cổ phần Đầu tư và Xây dựng SGC hiện là doanh nghiệp duy nhất sẵn sàng cam kết tập trung tối đa nguồn lực để hoàn thành dự án trong mốc thời gian này. Mốc 2030 vì thế vừa là tham vọng chính trị – kinh tế, vừa là áp lực rất lớn lên năng lực quản lý dự án, giải ngân và điều phối hạ tầng của Hà Nội.
Từ giao thông công cộng đến chiến lược phát triển hạ tầng Hà Nội
Điểm đáng chú ý là Hà Nội không coi các tuyến metro chỉ là dự án giao thông, mà là trụ cột trong chiến lược phát triển hạ tầng Hà Nội. Việc triển khai đồng thời 5 tuyến được xác định nhằm phát triển đồng bộ kết cấu hạ tầng giao thông chiến lược, mở rộng không gian phát triển và tạo động lực tăng trưởng mới cho toàn vùng đô thị. Khi năng lực vận tải hành khách công cộng tăng mạnh, thành phố có thể tái phân bố dân cư, dịch chuyển các trung tâm việc làm ra khỏi khu vực lõi, giảm áp lực lên mặt đường và không gian công cộng. Giữa khả năng đi lại và tăng trưởng kinh tế có mối quan hệ chặt chẽ: khi giao thông thuận lợi, người dân đi lại dễ dàng hơn, hoạt động sản xuất, kinh doanh được hỗ trợ, qua đó góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Nếu mạng lưới đường sắt đô thị Hà Nội vận hành hiệu quả, lợi ích với người dân sẽ rất cụ thể: thời gian di chuyển ngắn hơn, ít tắc đường, chi phí đi lại ổn định và khả năng tiếp cận việc làm, dịch vụ tăng lên.
Cơ hội xây dựng công nghiệp đường sắt và hệ sinh thái doanh nghiệp
Quyết định tăng tốc đường sắt đô thị Hà Nội diễn ra trong bối cảnh cả nước đang dồn dập xây dựng những tuyến đường sắt mới, từ quy hoạch 8 tuyến tại TP.HCM đến các dự án metro, LRT ở Phú Quốc, Đà Nẵng và tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam. Hàng loạt dự án và chính sách cho thấy Việt Nam đứng trước cơ hội xây dựng và phát triển công nghiệp đường sắt trong nước, thay vì chỉ nhập khẩu công nghệ. Một tổ hợp công nghiệp đường sắt với khoảng 25 phân khu chức năng đang được nghiên cứu, hướng tới lắp ráp trong nước, nâng tỷ lệ nội địa hóa phương tiện đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị, đồng thời từng bước làm chủ vận hành, bảo trì và sản xuất linh kiện cho hệ thống tốc độ cao. Đây cũng là cơ hội để các doanh nghiệp Việt tham gia vào nhiều lĩnh vực trong chuỗi giá trị đường sắt, từ sản xuất, xây dựng, thiết kế, tư vấn, kiểm chứng kỹ thuật đến vận hành và bảo trì. Theo Cục Công nghiệp, giá trị thị trường công nghiệp đường sắt có thể lên tới hơn 2,3 triệu tỉ đồng từ nay đến năm 2050.
Rủi ro thực thi và điều kiện để tham vọng metro trở thành hiện thực
Để tham vọng giao thông công cộng 2030 không trở thành lời hứa khó thực hiện, Hà Nội phải đối mặt trực diện với bài toán nguồn lực và quản trị. Thành phố thống nhất chủ trương ưu tiên bố trí đủ vốn để tạm ứng và thực hiện dự án theo tiến độ, trong đó có bố trí vốn từ ngân sách thành phố năm 2026, đồng thời yêu cầu kiểm soát chặt việc sử dụng vốn, bảo đảm đúng mục đích, có cơ chế bảo lãnh tạm ứng, thu hồi vốn, không để thất thoát, lãng phí. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng kinh nghiệm các dự án hạ tầng trước cho thấy kỷ luật thực thi mới là yếu tố quyết định. Ở tầm quốc gia, ngành công nghiệp đường sắt được kỳ vọng không chỉ tạo động lực phát triển giao thông mà còn thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, phát triển công nghiệp hỗ trợ và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt. Nếu Hà Nội biến được kế hoạch đường sắt đô thị thành mạng lưới vận hành hiệu quả, Thủ đô sẽ trở thành minh chứng cho việc dùng phát triển hạ tầng Hà Nội làm đòn bẩy nâng cấp cả nền kinh tế đô thị. Ngược lại, nếu chậm tiến độ, đội chi phí và thiếu kết nối với quy hoạch tổng thể, các tuyến metro có nguy cơ trở thành những dự án đắt đỏ nhưng ít tác động đến đời sống người dân.
