Thượng đỉnh Trump–Xi: Nhiều nghi thức, ít nhượng bộ
Thượng đỉnh Trump Xi là cuộc gặp cấp nhà nước kéo dài ba ngày tại Washington, nơi tổng thống Mỹ Donald Trump đón tiếp nồng hậu chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bằng nghi thức trọng thị, ca ngợi quan hệ song phương và tuyên bố đối thoại “tuyệt vời và rất hiệu quả”, nhưng phía sau bề mặt ngoại giao ấm áp đó, các bất đồng về chiến tranh thương mại, đất hiếm Trung Quốc, công nghệ và các hồ sơ an ninh như Iran vẫn hầu như không được tháo gỡ.
Nhận lời mời của Donald Trump, Tập Cận Bình thực hiện chuyến thăm cấp nhà nước tới Mỹ trong những ngày cuối tháng 9, đánh dấu lần gặp thứ hai giữa hai lãnh đạo trong năm và là chuyến thăm cấp nhà nước đầu tiên của một chủ tịch Trung Quốc đến Mỹ sau hơn một thập kỷ. Trump ra tận sân bay đón, tổ chức chiêu đãi hoành tráng, liên tục nói quan hệ hai bên “chưa bao giờ hòa hợp đến thế” – hình ảnh cho thấy ông cần một thắng lợi ngoại giao trước thềm bầu cử giữa kỳ tháng 11. Tuy vậy, Tập không đưa ra nhượng bộ lớn, khiến thượng đỉnh này mang màu sắc biểu tượng hơn là một bước ngoặt thực chất trong cạnh tranh Mỹ Trung.
Ngoại giao Mỹ Trung giữa tâm bão chiến tranh thương mại
Thực chất, thượng đỉnh Trump Xi diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ Trung ngày càng gay gắt và chiến tranh thương mại vẫn chưa được giải quyết. Cuộc đối đầu thuế quan từng bùng nổ khi Washington nâng mức thuế bổ sung đối với nhiều hàng hóa Trung Quốc lên tới 145%, buộc Bắc Kinh trả đũa bằng các biện pháp đối ứng. Dù hai bên từng đạt một số đồng thuận hạ nhiệt căng thẳng, bao gồm cắt giảm một phần thuế và khôi phục mua nông sản, nhiều cam kết – như đơn hàng máy bay hay dòng vốn đầu tư song phương – vẫn bị treo vì nỗi lo an ninh và sự nghi kỵ lẫn nhau.
Một kết quả cụ thể hiếm hoi của thượng đỉnh là gia hạn đình chiến thương mại, vốn dự kiến hết hạn ngày 10/11, thêm hai tháng đến 10/1. Song đây chỉ là giải pháp tạm thời cho thị trường toàn cầu. Trên thực tế, Washington không muốn từ bỏ thuế quan và hạn chế với chip tiên tiến, còn Bắc Kinh cũng giữ chặt các công cụ gây sức ép riêng như đất hiếm. Khi thông điệp chính trị của cả hai bên là phải tỏ ra cứng rắn trước cử tri trong nước, ngoại giao Mỹ Trung khó tạo ra một thỏa thuận toàn diện, mà chỉ quản lý được mức độ tổn hại của cuộc đối đầu.
Đất hiếm và Iran: Những "lá bài" Trung Quốc không chịu bỏ
Một trong những điểm rạn nứt rõ nhất sau thượng đỉnh Trump Xi nằm ở đất hiếm Trung Quốc. Trung Quốc hiện chiếm hơn 70% hoạt động khai thác và khoảng 87% hoạt động chế biến đất hiếm toàn cầu, tạo ra một điểm nghẽn chiến lược lớn đối với Mỹ trong các ngành công nghệ cao từ điện thoại thông minh đến khí tài chiến đấu. Về phía mình, Bắc Kinh đã tăng cường kiểm soát xuất khẩu đất hiếm, biến lĩnh vực này thành công cụ mặc cả trong cạnh tranh Mỹ Trung và là đòn bẩy đối phó với các hạn chế công nghệ của Washington.
Trên mặt trận địa chính trị, Iran lại là điểm va chạm khác không được giải tỏa sau cuộc gặp. Chính quyền Trump siết trừng phạt Tehran bằng một đạo luật mới, mở rộng thuế quan và lệnh cấm nhắm vào các nước tiếp tục mua dầu khí Nga hoặc thực hiện giao dịch liên quan, trong đó Trung Quốc có nguy cơ bị ảnh hưởng. Bắc Kinh tuyên bố không chấp nhận các biện pháp trừng phạt đơn phương không qua Hội đồng Bảo an và đe dọa trả đũa để bảo vệ chủ quyền cùng quyền lợi doanh nghiệp. Khi cả đất hiếm và Iran đều được dùng như con bài chiến lược, thượng đỉnh không thể chuyển thế đối đầu thành hợp tác.
Từ chiến tranh thương mại tới cạnh tranh AI và chuỗi cung ứng
Nếu nhìn xa hơn vài con số thuế, thượng đỉnh Trump Xi chủ yếu xác nhận rằng cạnh tranh Mỹ Trung đang dịch chuyển khỏi chiến tranh thương mại thuần túy sang một cuộc đấu dài hơi trên nhiều mặt trận. Mỹ hạn chế xuất khẩu chip hiệu năng cao và từng siết phần mềm tự động hóa thiết kế điện tử, trong khi Trung Quốc tìm cách xây dựng năng lực bán dẫn nội địa, kiểm soát chặt đất hiếm và đầu tư vào cơ sở hạ tầng quan trọng. Cạnh tranh giờ đây là cuộc chạy đua trong trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ lõi và ảnh hưởng khu vực – các lĩnh vực mà một thỏa thuận thuế đơn lẻ khó thể chạm tới.
Dĩ nhiên, ngoại giao Mỹ Trung vẫn có giá trị: hai bên thiết lập các kênh liên lạc về quân sự và AI, tìm cách quản lý rủi ro, ngăn xung đột trực diện vượt khỏi tầm kiểm soát. Nhưng đó là quản trị căng thẳng chứ không phải tháo gỡ tận gốc. Khi Washington tiếp tục coi Bắc Kinh là đối thủ duy nhất có cả ý định và năng lực định hình lại trật tự quốc tế, còn Trung Quốc muốn giữ đà trỗi dậy, các cuộc gặp tương lai có lẽ chỉ giúp định hình “luật chơi” cạnh tranh, ít khả năng biến hai bên thành đối tác tin cậy.
Kết luận: Một cái bắt tay trong thế giới bị chia đôi
Với tất cả nghi thức long trọng và những lời ca tụng, thượng đỉnh Trump Xi vẫn không thể che giấu thực tế là quan hệ Mỹ Trung đang ở trạng thái bế tắc nhưng trong tầm kiểm soát. Các thỏa thuận về giảm thuế, gia hạn đình chiến chiến tranh thương mại hay mở rộng kênh đối thoại là cần thiết để tránh một cú sốc hệ thống, song chúng không giải quyết được mâu thuẫn cốt lõi về quyền lực, công nghệ và mô hình trật tự quốc tế.
Trong ngắn hạn, việc duy trì đối thoại cấp cao là thành công tối thiểu: hai bên có lợi ích trực tiếp trong việc ngăn quan hệ đổ vỡ hoàn toàn. Nhưng về dài hạn, cạnh tranh Mỹ Trung sẽ tiếp tục lan sang chuỗi cung ứng đất hiếm, AI, an ninh năng lượng và ảnh hưởng khu vực. Cái bắt tay tại Nhà Trắng lần này, vì thế, giống một khoảng nghỉ hơn là điểm kết thúc; nó báo hiệu thế giới sẽ phải sống chung với một sự phân tách ngày càng rõ giữa hai hệ sinh thái công nghệ và an ninh, ngay cả khi ngoại giao vẫn giữ vẻ ngoài lịch sự.
