Điểm mấu chốt: Sắc lệnh Trump nhắm vào cha mẹ, không phải xóa trắng quyền công dân theo nơi sinh
Quyền công dân theo nơi sinh là nguyên tắc trong Tu chính án thứ 14 quy định bất kỳ ai sinh ra trên lãnh thổ Mỹ và thuộc quyền tài phán của nước này, trừ một vài ngoại lệ rất hẹp như con của nhà ngoại giao, đều được công nhận là công dân, tạo nền tảng cho luật quốc tịch hiện hành và tranh cãi chính trị hiện nay về nhập cư.
Ngày 6-8, Tổng thống Donald Trump ký hai sắc lệnh hành pháp mới về nhập cư, nhằm siết chặt quyền công dân theo nơi sinh và hiện tượng du lịch sinh con. Về bản chất, ông không thể xóa bỏ nguyên tắc quốc tịch theo nơi sinh bằng sắc lệnh – Tòa án tối cao đã nói không với nỗ lực trước đó – nên lần này Nhà Trắng dồn trọng tâm sang cha mẹ: ai được vào Mỹ, với mục đích gì, và khi nào con họ bị xem là không đủ điều kiện quốc tịch theo nơi sinh. Cách tiếp cận này vừa khéo hơn về pháp lý, vừa cứng rắn hơn về thực thi, nhưng cũng mở ra một cuộc chiến mới quanh chính sách nhập cư Mỹ.
Quyền công dân theo nơi sinh: ranh giới Hiến pháp mà sắc lệnh khó chạm tới
Để hiểu các sắc lệnh mới, cần phân biệt rõ: quyền công dân theo nơi sinh là một nguyên tắc hiến định, không phải một chính sách nhập cư có thể thay đổi tùy ý hành pháp. Tu chính án thứ 14, được thông qua năm 1868, đã khẳng định nguyên tắc jus soli – quốc tịch theo nơi sinh – cho mọi người sinh trên đất Mỹ và thuộc quyền tài phán của nước này. Một nguồn tin cho biết: “Quyền này được bảo đảm theo Điều khoản về Quốc tịch trong Tu chính án thứ 14 và từ lâu được xem là nền tảng của luật quốc tịch”.
Chính vì vậy, nỗ lực năm 2025 của Trump nhằm ngăn việc tự động cấp quốc tịch cho con của người nhập cư không giấy tờ và người chỉ lưu trú ngắn hạn đã bị Tòa án tối cao bác bỏ vào cuối tháng 6-2026. Các thẩm phán tiếp tục giữ cách hiểu rộng về quyền công dân theo nơi sinh, gửi đi thông điệp rõ ràng: sắc lệnh Trump không thể viết lại Hiến pháp. Hai sắc lệnh mới buộc phải chấp nhận thực tế này, nên chỉ mở rộng định nghĩa “không đủ điều kiện” ở những nhóm rất cụ thể – như “người nước ngoài bị coi là kẻ thù của Mỹ, thành viên tổ chức khủng bố hoặc các nhóm vận động cho chính phủ nước ngoài” – thay vì tấn công toàn bộ nguyên tắc jus soli.
Du lịch sinh con: từ lỗ hổng visa đến công cụ chính trị
Du lịch sinh con là việc người nước ngoài dùng thị thực du lịch để đến Mỹ với mục đích chính sinh con, nhằm để đứa trẻ hưởng quyền công dân theo nơi sinh. Nói cách khác, đây là hành vi lợi dụng chính sách quốc tịch hiện hành, chứ bản thân nó không phải một chính sách quốc tịch. Theo ước tính dựa trên điều tra dân số, mỗi năm có khoảng 22.000–26.000 trẻ em được sinh ra tại Mỹ trong các trường hợp liên quan đến du lịch sinh con – tương đương khoảng 20.000–26.000 ca trong tổng số 3,5 triệu ca sinh hằng năm. Còn dữ liệu chính phủ ghi nhận 9.600 ca sinh năm 2024 mà người mẹ có địa chỉ thường trú ở nước ngoài.
Những con số này không biến du lịch sinh con thành “làn sóng” như cách một số chính trị gia mô tả, nhưng đủ lớn để trở thành biểu tượng trong tranh luận về chính sách nhập cư Mỹ. Chính quyền Trump trích dẫn cả các vụ án hình sự – như trường hợp một phụ nữ ở California bị phạt tù vì tổ chức “trung tâm dưỡng thai” cho hơn 100 phụ nữ Trung Quốc – để khẳng định đây là ngành kinh doanh trục lợi từ quốc tịch theo nơi sinh. Vấn đề là: thay vì sửa luật quốc tịch, Nhà Trắng chọn vặn chặt cái van dễ điều khiển nhất – thị thực du lịch.
Hai sắc lệnh Trump: siết visa, mở rộng diện không đủ điều kiện quốc tịch theo nơi sinh
Trong hai sắc lệnh ngày 6-8, sắc lệnh thứ nhất mở rộng các trường hợp không đủ điều kiện được cấp quốc tịch theo nơi sinh, dựa trên một phán quyết mới của Tòa án tối cao mà Nhà Trắng cho là cho phép loại trừ thêm một số nhóm cụ thể. Theo Phó chánh văn phòng Stephen Miller, sắc lệnh này áp dụng với “người nước ngoài bị coi là kẻ thù của Mỹ, thành viên tổ chức khủng bố nước ngoài và nhiều nhóm vận động hành lang hoặc hoạt động thay mặt cho chính phủ nước ngoài”. Về chính trị, Trump muốn gửi thông điệp rằng những người mà ông coi là đe dọa an ninh sẽ không còn được hưởng “quốc tịch theo nơi sinh một cách không chính đáng”.
Sắc lệnh hành pháp thứ hai nhắm thẳng vào du lịch sinh con: nó chỉ đạo viên chức lãnh sự và cơ quan nhập cư từ chối thị thực, hoặc từ chối cho nhập cảnh, nếu có căn cứ rằng mục đích chính của chuyến đi là sinh con để đứa trẻ có quốc tịch Mỹ. Cần nói rõ: quy định này đã tồn tại trong luật visa Mỹ từ trước, nhưng lần này Nhà Trắng buộc Bộ Ngoại giao và Bộ An ninh nội địa phải ban hành hướng dẫn chi tiết hơn để phát hiện và chặn các trường hợp nghi du lịch sinh con ngay từ khâu xin visa. Điểm mới không nằm ở nguyên tắc, mà ở mức độ ưu tiên và cường độ thực thi.
Phân biệt rạch ròi: siết du lịch sinh con không đồng nghĩa chấm dứt quốc tịch theo nơi sinh
Tầng ý nghĩa quan trọng nhất của hai sắc lệnh này là sự tách bạch – dù muộn màng – giữa quyền công dân theo nơi sinh và du lịch sinh con. Quyền công dân theo nơi sinh là quy tắc hiến định, áp dụng cho mọi đứa trẻ sinh trên đất Mỹ (trừ vài ngoại lệ hiếm) và được bảo vệ bởi Tòa án tối cao. Du lịch sinh con là một chiến lược của cha mẹ để tận dụng quy tắc đó, chủ yếu thông qua thị thực du lịch. Hai khái niệm này liên quan chặt chẽ nhưng pháp lý khác nhau và cần những cơ chế thực thi khác nhau – một điều mà sắc lệnh Trump lần này, dù xuất phát từ động cơ chính trị, buộc phải thừa nhận.
Nhưng sự phân biệt này không làm tranh cãi bớt gay gắt. Các tổ chức ủng hộ nhập cư nhắc lại rằng “Tòa án tối cao đã phán quyết: không sắc lệnh hành pháp nào có thể thay đổi Hiến pháp” và dự đoán nỗ lực lần hai của Trump sẽ tiếp tục vấp phải thách thức pháp lý, nhiều khả năng bị bác bỏ. Trong ngắn hạn, các sắc lệnh có thể khiến việc xin visa du lịch sang Mỹ để sinh con khó khăn hơn. Trong dài hạn, chúng báo hiệu một thực tế: quốc tịch theo nơi sinh vẫn là lằn ranh đỏ về pháp lý, nhưng phần “ngoại biên” – thị thực, nhập cảnh, đối tượng bị loại trừ – sẽ tiếp tục là chiến trường chính của chính sách nhập cư Mỹ.
