El Niño siêu mạnh: tín hiệu báo động sớm cho an ninh nước
El Niño Đông Nam Á là hiện tượng khí hậu khi nhiệt độ bề mặt nước biển ở trung tâm và phía đông Thái Bình Dương tăng cao, làm xáo trộn quy luật mưa, nhiệt độ và dòng chảy, từ đó gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước sinh hoạt, suy giảm nguồn nước mặt và tác động khí hậu cực đoan lên nông nghiệp, năng lượng, an ninh nước toàn khu vực. El Niño hiện nay không còn là câu chuyện thời tiết đơn thuần mà đã trở thành phép thử năng lực quản trị tài nguyên nước của các quốc gia. Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới, hiện tượng này đã hình thành rõ rệt và có khả năng tiếp tục gia tăng cường độ trong những tháng tới, đạt mức rất mạnh vào cuối năm 2026, với khả năng duy trì đến tháng 2/2027 gần 100%. Đặt trong bối cảnh nhiệt độ toàn cầu đang ở mức cao, một El Niño rất mạnh đồng nghĩa với rủi ro an ninh nước tăng lên cấp độ khu vực, không chỉ riêng một quốc gia.
Việt Nam: điển hình của rủi ro kép về dòng chảy và hồ chứa
Việt Nam đang trở thành ví dụ rất rõ về cách El Niño siêu mạnh có thể bóp nghẹt hệ thống nước mặt của một quốc gia phụ thuộc tới 96,5% vào nguồn nước sông, suối và hồ chứa. Theo ông Ngô Mạnh Hà, tác động của El Niño đến Việt Nam đã bắt đầu thể hiện khá rõ từ giữa năm 2026, khi từ tháng 5 nguồn nước trên phần lớn sông, suối đã thấp hơn trung bình nhiều năm. Trong các tháng 6–8/2026, dòng chảy trên hầu hết các sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn từ 10–75% so với trung bình nhiều năm, ngoại trừ sông Hồng và dòng chính sông Mã. Hai kịch bản rủi ro được cơ quan quản lý đưa ra đều nghiêng về thiếu hụt: ở mức cao, lượng mưa có thể giảm phổ biến 10–20%, kéo theo dòng chảy giảm tương ứng 10–20%; ở mức rất cao, thiếu mưa 20–40% sẽ khiến dòng chảy giảm 20–40% và nhiều lưu vực xuống mức thấp. Nếu để các hồ chứa bước vào mùa cạn với dung tích thấp trong khi dòng chảy tự nhiên tiếp tục suy giảm, tình trạng hạn hán 2027 sẽ là rủi ro có thể dự báo, chứ không phải bất ngờ.
Đông Nam Á dưới sức ép hạn hán 2027: vùng nào dễ tổn thương nhất?
Tác động khí hậu của El Niño siêu mạnh không dừng ở biên giới một nước. Đối với châu Á, El Niño thường làm thay đổi chế độ mưa và nhiệt độ; Đông Nam Á và một số khu vực Nam Á có thể gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước, cháy rừng và ảnh hưởng sản xuất nông nghiệp. Kinh nghiệm từ các giai đoạn 2015–2016 và 2019–2020 cho thấy khi một sự kiện El Niño rất mạnh xảy ra, hạn hán và thiếu nước trên diện rộng là kịch bản dễ lặp lại hơn là ngoại lệ. Trong nội bộ khu vực, những vùng có mùa mưa kết thúc sớm, phụ thuộc nhiều vào hồ chứa thủy lợi, thủy điện và khai thác nước mặt cho nông nghiệp – năng lượng sẽ là điểm nóng an ninh nước. Các phân tích ở Việt Nam cho thấy Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ có nguy cơ cao không tích đủ nước trong hệ thống hồ chứa vào cuối mùa lũ, kéo theo xâm nhập mặn sớm và lấn sâu, tương đương các đợt El Niño mạnh trước đó. Bức tranh này rất dễ lặp lại ở những đồng bằng thấp ven biển, khu vực trồng lúa và cà phê trọng điểm khắp Đông Nam Á nếu các nước không coi an ninh nước là trục chính của ứng phó El Niño, thay vì chỉ xem đây là một chu kỳ thời tiết sẽ tự qua đi.
An ninh nước gắn với an ninh năng lượng và sinh kế người dân
Điểm đáng lo nhất của El Niño siêu mạnh không chỉ là thiếu nước, mà là chuỗi tác động dây chuyền: nước sinh hoạt, lương thực, năng lượng đều bị đe dọa. Theo cơ quan quản lý tài nguyên nước, khi nguồn nước suy giảm, nước sinh hoạt phải được đặt lên hàng đầu, sau đó mới đến nước cho sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ và các nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội khác. Nếu không chủ động tích nước và điều hòa nguồn nước từ sớm, Việt Nam có thể đối mặt với nguy cơ thiếu nước trên diện rộng trong mùa cạn 2027, ảnh hưởng đồng thời đến sinh hoạt, sản xuất và phát điện. Bởi vậy, an ninh nước không thể tách rời an ninh năng lượng: hồ thủy điện thiếu nước đồng nghĩa với áp lực lên hệ thống điện; nông nghiệp thiếu nước kéo theo bất ổn an ninh lương thực. Trong bối cảnh nhiệt độ nền của Trái đất tăng, El Niño – vốn là hiện tượng tự nhiên – lại trở nên nguy hiểm hơn, vì nó chồng thêm rủi ro lên một hệ thống khí hậu đã bị đẩy đến ngưỡng nóng bất thường.
Không thể chờ El Niño đi qua: cần xem lại chiến lược nước ngay bây giờ
Các chính phủ ở châu Á đã bắt đầu chuyển từ theo dõi sang chuẩn bị chủ động: từ xây dựng bản đồ rủi ro khí hậu, điều chỉnh lịch gieo trồng đến lập phương án xử lý nước biển phục vụ sinh hoạt khi nguồn nước ngọt suy giảm. Nhưng ở Đông Nam Á, câu hỏi quan trọng hơn là liệu an ninh nước có được đặt lên đúng vị trí trong các kế hoạch phát triển hay chưa. Theo cơ quan quản lý tài nguyên nước, ứng phó với El Niño không thể là nhiệm vụ riêng của một bộ, ngành hay địa phương; đây là bài toán liên ngành, liên vùng, đòi hỏi sự phối hợp giữa tài nguyên nước, khí tượng thủy văn, nông nghiệp, công thương, xây dựng, chính quyền địa phương và các tổ chức, cá nhân sử dụng nước. Ngay từ những tháng cuối năm 2026, yêu cầu đặt ra là phải rà soát khả năng tích nước của các hồ chứa, điều hòa, phân phối nguồn nước từ sớm chứ không thể đợi đến cao điểm mùa khô mới xử lý. El Niño siêu mạnh lần này vì thế nên được xem như một lời nhắc thẳng thắn: nếu Đông Nam Á không coi an ninh nước là nền tảng của mọi quyết sách phát triển, hạn hán 2027 sẽ là hệ quả logic của sự chậm trễ, chứ không phải thiên tai bất ngờ.
